وتار

قەیرانی چەمک

لە پەراوێزی بڵاوبوونەوەی وەرگێرانی چەمکە سیاسیەکان لە سەردەمیگۆڕانکاریدا بە وەرگێرانی کاک دانا بەرزەنجی

ئەساسەن لە باری چەمک و چەمک سازی و پێناسەکردن و بەکارهێنانی چەمکدا لە بەر دەم ئاڵۆزیەکی سەیر و سەمەرەداین وتەنانەت ئەکرێت بانگەشەی ئەوەش بکرێت کە زۆر دەمێکە تووشیقەیرانی چەمک بووینەتەوە و بەداخەوە لە خۆدی قەیرانەکە نە تەنیائاورمان نەداوەتەوە کەمترین بیریشمان نەکردوەتەوە و ئەمە گرفتیبنەرەتی فەرهەنگی ئیمەیە کە ئەساسەن بیرکردنەوە لە غیابدایە.

سەرەڕای غیابی بیرکردنەوە لە قەیران، دەکرێت قەیرانی چەمک لەچەندین رەهەندەوە تەماشا بکرێت، پێناسەنەکردنی چەمک، غیابیچەمک و بیرنەکردنەوە لە چەمک سازی.

قەیرانی چەمک بۆ ماناییەی ئەو چەمکانەی کەوا ئیستا لە گوتاریسیاسی، کۆمەڵایەتی و فەرهەنگیدا بەکاری دەهێنین پێناسەنەکراون و ئەساسەن هەست بە پێویستی پێناسەکردن وخوێندنەوەیان نەکراوە و گەریش کرابێت ئەوندە ئاڵۆز و سەیروسەمەرە و پرش وبڵاوکراون کە ئاواتی ئەوە دەخوازی خۆزگە قەتنەکرابان و لە ریزی ئەم چەمکانە دەکرێت ئاماژە بە چەمکی وەک، هەق، ئازادی، دادگەری و یەکسانی بکرێت.

قەیرانی چەمک بەو ماناییە تا ئیستاش نەکراوە چەندین چەمکیبنەمایی بۆ پێناسە کردنی وخوێندنەوەی مێژوو و دابەشکردنسەردەمە مێژووییەکان و تەناتەی پێناسەی سەردەمە مێژووییەکاریگەرەکان دروست بکرێت و ئەساسەن ئەکرێت بڵێین تووشیغیابی چەمک بووینەتەوە بۆ نموونە  لە بواری مێژوونووسیدا تائیستاس ئەو چەمکانەی بەکاری دەبەین وەک سەردەم، هاوچەرخ، چاخ و  سەردەمی سەدەکانی ناوەراست، نە تەنیا پێناسەیەکی دروستمان لێیان نییە و بە لاساییکردنەوە لە رۆژئاوا و فەرهەنگیرۆژئاوایی بەکاریان دەبێن تەنانەت مانایەکی زانستی و رێک و پێکو گشتگیرمان لێیان نییە هەر وەک نموونەیەکی بەرچاو ئێمە چەمک و دەستەواژەی سەدەکانی ناوەراست بۆ دابەشکردنی بەشێک لەمێژوومان بەکار دەبێن و دەقاودەق لە چەمکی «mediaeval» رۆژئاوایی گیراوە لە مێژووی رۆژئاوا بەو سەردەمەی دەڵێین کە سەردەمی یەکیتیی کەلیسە و شوێنکەوتووانی کەلیسەیە و ئەساسەنبۆ مێژووی ئێمە هیچ مانایەکی نیە و لێرەدا ئەکرێت بڵێین نەتەنیاخراپ و نازانستی ئەو چەمکانەی کەوا لە رۆژئاوا وەرمانگرتوە چەوتبەکاریان دەبێت بەڵکوو ئێمە بۆ پێناسە و نووسینەوەی مێژوویخۆمان تووشی غیابی چەمک بووینەتەوە.

کەواتە قەیرانی چەمک بەو ماناییە ئێمە تا ئیستاش نەماتوانیوە چەندین چەمک ساز بکەین بۆ ئەوەی کێشەکان و گرفتەکانی کۆمەڵگەی خۆمان لە ڕێگەی ئەو چەمکانەوە پێناسە بکەین وڕیگە چارەیەکی بۆ بدۆزینەوە و مەترسیدارتر لەوەی ئەو چەمکانەش بە لاساییکردنەوە لە فەرهەنگ و گوتاری رۆژئاوا بەکاری دەبەین لەبەر ئەوەی پێناسەمان نەکردوە و بەردەوامیش بەکاریان دەهێنین کۆمەڵگەی ئێمەی تووشی قەیرانی قووڵتر کردوە کە لەم بەشەدائاورێک لەو چەمکانەی ئەدەن کە بوەتە بەشێک لە گوتاری سیاسیئیمە و لەبەر ئەوەی پێناسەمان نەکردوە و بە لاساییکردنەوە لەفەرهەنگ و گوتاری رۆژئاوایی بەکاریان دەبین ئێمە و کۆمەڵگەیئێمە و گوتاری سیاسی ئێمەی تووشی قەیرانی جیدی کردوە.

بۆ نموونە رۆژانه له فهزای گشتی (Public Sphere)وبهتایبهتی لهراگهیاندنهكان، چهندین دهستهواژهو چهمكی وهك ئۆپۆزسیۆن، رهخنه، دێمۆكراسی، دهسهڵات، رۆشنبیر و رۆژنامه لهسهر زاریخهڵكی ئاسایی،خوێندهواران و قهڵهمی  رۆشنبیران و سیاسهتوانانو رۆژنامهوانان دهبیسین و دهخوێنینهوه‌  و  شایهتی كایهوبهكارهێنانی سهیر و جۆراوجۆری  ئهم چهمكانهین و ههر توێژێ لهكۆمهڵگهی كوردی بهپێ ویست و حهز و ئاواتی خۆی بهكاریان دههێنیت و كایهو مامهڵهیان لهگهڵ دهكات و دهرنجام نازانین مهبهست لهم چهمكانهچییهو كام توێژ و دهستهراست  و كام توێژههڵهدهكات و ئهم چهمكانهبۆ ئهونده‌  ههڵگری راوبۆچوونی جیاوازهن و بهواتاییهك بۆ ئهوندهتووشی ئاڵۆزی هاتووهن.

بوونی ئهم چهمكانهلهگوتاری سیاسی و فهزای گشتی كۆمهڵگایكوردی لهلایهكهوهرهنگه  پیشاندهری بایهخی كۆمهڵگای كوردی بهمچهمكانهو بهگشتی ئهو چهمكانهیبێت كهوا پێوهستن بهگوتاریپێشكهوتن و تازهگهری و رهوتی دێمۆكراسیی خوازی و لێرهوهدهكرێت وهك دیاردهیهكی پیرۆز، خوێندنهوهی بۆ بكهین و بایهخی پێبدهین. بهڵام لهلایهكی ترهوهبههۆی دیاردهی بهئاڵۆزكردنی ئهمچهمكانه‌، پێدهچێت ئهم رهوتهدهرنجامێكی سهلبی و تێكدهرانهیلێبكهوێتهوهو كۆمهڵگهی كوردی تووشی كێشهو قهیرانی جیدیبكات،

گرنگی نهدان بهپێناسه‌‌كردن و شرۆڤهی زانستی و وهرگیرانی دهقو سهرچاوهسهرهكییهكانی ئهم چهمكانهو ههروهها ئاخێزگهیسهرههڵدانیان، بووتههۆی ئاڵووزی ئهم چهمكانهو بهكارهێنانیجیاواز و تهنانهت دژبهیهك و  تێگهیشتنی سهقهت و بهرژهوندیخوازانهی ئهم چهمكانهو دیاره‌  لهدهرنجامدا  فهزای گهشتی وگوتاری سیاسی كۆمهڵگهی كوردی بهرهو ئاراستهیهلهیهك تێنگهیشتن و ئاڵۆزی و شڵهژان و بهگشتی ئاژوكاژ بردوه‌.‌

ئهم چهمك و دهستهواژانهجیا لهوهی رهگ و ریشهیانله‌  كۆمهڵگایكوردی و تهنانهت سهرجهم كۆمهڵگا رۆژههڵاتییهكان نییه  و خاڵیگرنگ تری ئهوهی ههروهها كه ئاماژهمان پێدا كۆمهڵگهی كوردی بهشێوهیهكی زانستی و قوول لهگهڵ ئهم چهمكانهرووبهروونهبووتهوهوبهواتاییهك ناوهندهئاكادیمیهكانی ههرێمی كوردستان و لهوانه‌ ‌زانستگهكانی ههرێمی كوردستان و ههروههها گوتاری رۆشنبیریكوردی لهباتی پێناسهكردن و ناساندهن و شرۆڤهی ئهم چهمكانهوروونكردنهوهیان  بهشێوهیهكی روكشانهكهوتوونهتهمامهڵهو كایهلهگهڵ ئهم چهمكانهكهبهگشتی ههست دهركرێت بهشیوهیهك پێوهستكراوهن به  توندو تیژی و لێرهدا بهخێرایی دهروانینهمانای باوی ئهمچهمكانهلهگوتاری سیاسی ئهمرۆی ههرێمی كوردستان.

رهخنه‌:

لهگوتاری سیاسی و تهنانهت گوتاری رۆشنبیری كۆمهڵگهی ئیستهیكوردستان، رهخنهواتهرهفز كردن ، واتهسڕێنهوهواتهههموو شتێبهخراپ و ناروونی تهعبیر و تهماشاكردن ، واتهبهچاویلكهیرهشهوهتهماشای سیاسهت و دهسهڵات و كۆمهڵگهی كوردی كردن، جار جاریش واتهجنێودان بهزهوی و ئاسمان و بهگشتی ههڵكۆتانهسهر ئهو شتێ وا پێ دهگوتری  دهسهڵات، رهخنهواتهباسكردن لهگهندهڵی و حیساباتی بێ بنهما و دهنگۆی راست و ناراستسهبارهت بهئهوهشتانهی پهیوهندیان بهپارهوهبێت. بهگشتی رهوتیرهخنهلهكۆمهڵگای كوردی لهباتی باش پێناسهكردن وههڵسانگاندهن و قهزاوتی بێ لایانانهبهمهبهستی چاكسازی وپیاچوونهوه‌  و ساغكردنهوهبهرهومانای تێكدان و رهفزكردن وسڕێنهوهدهروات كهدهرنجام رهخنه هاوتا دهبێت لهگهڵ چهشنێك لهتوند و تێژی  و تێكدهری و رهشبینی.

دێمۆكراسی:

واتهئهو تاقم و دهستهی كهوا پێ دهوترێ زۆرینهو لهرێگهیههڵبژاردن یان هیزی عهسكهری خاوهن دهسهڵاتهو   بۆی  ههیه زۆربهی شتهكان بۆ خۆی و بهرژهوندی خۆی قۆرغ بكات. دێمۆكراسی لای ئێمهواتهدروستكردنی چهندین شهقام و بینا وگوندی رۆژئاوایی و گلۆپ باران كردن و هێنانی چهندین شتی سهیرو سهمهرهی بیانی  وهك هۆتێل و مۆڵ و پركردنی شهقام لهرۆژنامهوگۆڤار  و پر بوونی كوردستان لهتوێژهكی بهناورۆژنامهنووس……..پیشاندانی و بانگهشهی دێمۆكراسی و كلتووری دێمۆكراسیو سپاندنی وانهكانی دێمۆكراسی بهمئاراستهیه،‌ بێجگهلهئاڵۆزكردنی ئهم چهمكه و زیادكردنی نایهكسانی كۆمهڵایهتی ودهنگی نارهزایهتی و گرنگتر لهههمووی دژاییهتی حكوومهت و خهڵكهیچ دهسكهوت و دهرنجامیكی بهدواوهنییه.

جیا لهوهی ئهم چهمكه ههروهها ئاماژهمان پێدا پێویستی بهباس وشرۆڤهو روونكردنهوهی زانستی ههیه رهنگه بتوانین بڵێن بۆ لادان لهتێگهیشتن ههڵهله‌ ‌ دێمۆكراسی یهكهم شت  ئهوهیه كهدێمۆكراسیواتهپاراستنی مافی كهمایهتی نهك قۆرغكردنی ههموو شتێ بۆزۆرینه‌ .

دهسهڵات:

دهسهڵات لهگوتاری ئهمرۆی ههرێمی كوردستان واتهئهو بوونهوهره‌‌ دیار و نادیاره‌  كهوا بهردهوام مرۆڤی كورد ئهچهوسێنیتهوهوبهردهوامخهریكی گهندهلی و كاری خراپه‌. دهسهڵات واتهئهو شتهزۆر سهیر و عهجایهبه  كهپێویستهخۆمانی لێ لادێن و بێزی لێوهبكهین و ئهگهریش ههر كهس باسی بكات یان گهندهڵه‌  و یانفاشیسته و  پیاوكۆژهو بهگشتی دهسهڵات واتهكوشتن، خراپكردن، و گهندهڵی و تۆقاندن و دژه خهڵك بوون.

ئاڵۆزی ئهم چهمكهبێ گومان كۆمهڵگای كوردی تووشی قهیرانیسهرهكی و دووركردنهوهی خهڵك لهحكوومهتی كوردی كردوهتهوهوبهو شێوهكهدهتوانین دان بهم راستیه بگرین كهوا لهكۆمهڵگهیههرێمی كوردستان سۆز بۆ نیشتمان و خاك و هێما نهتهوهیهكان تارادهیهكی مهترسیدار كهمبووتهوهو پێدهچیت ئهم گوتارهدهرنجامكۆمهڵگای كوردی تووشی تۆندوتیژی  و دابڕان بكات و خهڵكانێ سهرههڵ بدات بهبیانووی دژاییهتی لهگهڵ دهسهڵات شهرعییهتبهههموو كاریكی تێكدهرانهبدات.

دهسهڵات مانای قووول و فهلسهفی و سیاسی وكۆمهڵایهتی ههیه وپێویستی بهروونكردنهوهو شرۆڤهكردنهوهههیه كهبهداخهوهناوهندئاكادیمیهكانی ههریم خۆیان لهم بابهتهشاردوهتهوهو رۆشنبیرانیشلهباتی باسی زانستی و روونكهرهوانهلهمێژهبۆ ناشیرینكردن وئاڵۆزكردنی ئهم چهمكه كار دهكهن . دیارهدهسهڵاتی سیاسیكوردی وهك ههموو دهسهڵاتهكان  بهگشتی لایهن و رهههندی  خراپو دزیۆ و ناشیرین و بگرهزۆر خراپیشی ههیه بهڵام ناكرێت لهرهههند و لایهنهكانی باش و ئیجابیش نكۆڵی بكهین. بۆییهپێویستهناوهندهئاكادیمیهكانی ههرێم وهك ئهركی نیشتمانی و زانستی بهشێوهی زانستی و لهپانتایهكی بهرفراوان بكهونهباسی زانستیچهمكی  و رهههندهكانیدهسهڵات و رۆشنبیرانیش رهخنهیان بهرهوهئاراستهی چاكسازی بیت نهك رهفز و سڕێنهوهو جنێودان و بهمێردهزمهكردنی دهسهڵات.

رۆشنبیر:

ئهو بوونهوهرێیه كهپێویستهبهردهوام باسی دهسهڵات و گهندهڵیبكات و جار جاریش شێعر و روومان بنووسی و برێك جاریش لهمیدیا و رۆژنامهكان  دهر بكهوێت و باسی دهسهڵات بكات و  بهڵامقهت نابێت باسی یهك شتێ چاكی دهسهڵات بكات ، لهكهش وههوای سیاسی و رۆشنبیری كوردستان ناسنامهی رۆشنبیرگرێدراوهبهرهفزكردنی دهسهڵات و بهواتایهك رهفز و خۆلادان لهدهسهڵات .

ئاست و پێگهی گوتاری رۆشنبیری كوردی لهباتی  لێکۆڵێنەوە،بیركهردنهوه‌،گۆمان كهردنهوه‌،تێوردانان و كهڵك وهرگرتن لههێزی بێرو خەیاڵی خوی بهگشتی دابهزیوهبۆ باسكردن و رهفز كردنیدهسهڵات و جار و باریش ههڵوێستگرتن لهئاست دیاردهیهكیدزێوی وهك تیرۆر .

رۆژنامه‌:

رۆژنامهواتهگورهپانی ستایشی دهسهڵات  یان رهفزكردنی‌  دهسهڵات.  لهههریمی كوردستان بوونی ژمارهی زۆرتریرۆژنامووس لهرۆژنامهخوێن ، مهسهلهخۆ بهدهرخستن ، گرنگی بهپركردنهوه لاپهرهی رۆژنامهكان‌ ،  دووركهوتنهلهئهركی سهرهكیكاری رۆژنامهوانی واتهئهو شتی كهوا لهرۆژئاوا پێ دهگوتریت(press) یان گۆشار،  رهنگه دیارترین خهسارهكانی كاروباریرۆژنامهنووسی بێت لهههریمی كوردستان.

بهلام خاڵی گرنتر ئهوهیه كه ئێستهلهههرێمی كوردستان و لهگوتاری سیاسی كوردستان، رۆژنامهوهك دوو ساحهی كایه‌،‌ تهعبیری لێوهدهكهن، یهكهم  جێگهی ستایش و لاواندنهوهیدهسهڵاتهو دووههم جێگهی ر هفز و كوتانهسهر دهسهڵات. لێرهوهچهمكی رۆژنامهش وێرای پێشینهی شایانی لهكۆمهڵگهی كوردیههنووكهتووشی ئاڵوزی و قهیران هاتووهو لهباتی كردنهوهیدهروازهی گفت وگۆ و ههروهها دهوڵهمهند كردنی فهزای گشتی(Public Sphere)خهریكهكۆمهڵگهی كوردی بهرهوهنائارامی وئاڵۆزی و ئاژوكاژ دهبات و بهواتاییهك خهریكی بهرههم هێنانهوهی(reproduction) رق و بۆغز و دوو بهرهكی و چهند بهرهكین.

ئۆپۆزیسیۆن:

واتهسهرجهم ئهو حیزب و تاقمه و دهستانهی كه  دوژمن و نهیاردهسهڵاتهن و بهواتاییهك دهبێت بهردهوام لهباتی چاودێری دهسهڵاتسووكایهتی بهدهسهڵات بكهن و باسی گهندهڵی و خراپی دهسهڵاتبكهن و نابێت قهت باسی شتێ باش و جوان بكهن و گواییه ئهركیئۆپۆزسیۆن ئهوهیه تهنیا  وهك كهسانی پۆپۆلیست ههموو شتێ رهشو لێڵ پیشانبدات.

ئهم بهرداشت و تێگهیشتنهلهم چهمكانه و چهمكانی هاوتای ئهمانه‌‌ لهگوتاری سیاسی كوردستان دهكرێت وهك ئاڵۆزی چهمك تهعبیریلێوهبكرێت  وبۆ لابردنی ئهم ئاڵۆزییه پێویسته پێش ههموو شتێ  بۆئهوهی بهر لهخراپتر كردنی فهزای گشتی و سیاسی ههریم بكرێتئهم گوتاره بهگشتی بگۆڕدرێت و بهرهو ئاراستهی زانستی كاریانبۆ بكرێت تا جێگهو پێگهو مانای سهرهكی خۆیان پهیدا بكهنهوه وچی تر نهبنههۆی ئاڵۆزی و شێواندنی فهزای رۆشنبیری و سیاسیههریمی كوردستان و ئهمهئهركی سهرجهم ئهندامانی ناوهندهزانستییهكانی ههرێم وسهرجهم رۆشنبیران و رۆژنامهنووسانیكوردستانه‌.

لە کۆتاییدا و لەم بابەتەوە دەکرێت بڵێین کەش و هەوای سیاسی وفەرهەنگی کۆمەڵگەی کوردی پێویستی بە وەرگێران و نووسینیکتێبی وەک چەمکە سیاسیەکان لە سەردەمی گۆڕانکاریدا هەیە و لەم ڕووەوەپیرۆزبایی دەڵێم بە کاک د.دانا بەرزەنجی بۆ ئەو هەڵبژاردنە بەجێگەیە وچاوەرێ بەرهەمی زۆرتر دەبین لەم بوارەدا.

د. ئیسماعیل مەحموودی

دکتۆرای مێژوو و توێژەری مێژووی ئەندیشە

بابەتەكانی نوسەر

Leave a Reply