توێژینه‌وه‌
هزری سیاسیی ئیسلامیی: گرفتی میتۆد و ده‌روازه‌كانی چاكسازیی
به‌روار: 05/04/2017
بینین:   759

د.دانا عه‌لی به‌رزنجی
پڕۆفیسۆری یاریده‌ده‌ر له‌ زانسته‌ رامیارییه‌كان
مامۆستا له‌ زانكۆی سلێمانی


هزری سیاسیی ئیسلامیی یه‌كێكه‌ له‌و بابه‌ته‌ فره‌ڕه‌هه‌نده‌ گرنگ و پڕبایه‌خانه‌ی‌ كه‌ به‌ درێژایی مێژووی‌ ناوه‌نده‌ فكری و ئه‌كادیمیه‌كان و بیریارو پسپۆڕان گرنگیان پێداوه‌، به‌ڵام تا ئێستا نه‌توانراوه‌ له‌ خوێندنه‌وه‌ و شیكردنه‌وه‌یه‌كی گشتگیر و تێروته‌سه‌لدا بخرێته‌ به‌رده‌ست. هۆكاری ئه‌مه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ چه‌ند خاڵێك كه‌ دیارترینیان په‌یوه‌ندیی به‌ سروشتی بابه‌ته‌كه‌ و زیندوییه‌تییه‌وه‌ هه‌یه‌ له‌ لایه‌ك، له‌لایه‌كی تریشه‌وه‌ دیدجیایی میتۆد جیایی و ئامانج جیایی و گشتنه‌بینی به‌ دیارترین فاكته‌ره‌كانی‌ ده‌ژمێررێن.
دوو له‌ دیارترین ئه‌و گرفتانه‌ی‌ به‌رده‌وام له‌ باسی هزری سیاسیی ئیسلامیدا دێنه‌پێشه‌وه‌، بریتین له‌ جۆری میتۆی مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ ئه‌و هزره‌ له‌ لایه‌ك و كاروانی‌ چاكسازی‌ و نوێگه‌ری له‌و هزره‌ و ده‌روازه‌كانی و له‌مپه‌ره‌كانی به‌رده‌می له‌ لایه‌كی تره‌وه‌.
لێره‌دا گریمانه‌ی‌ ئه‌وه‌ ده‌كه‌ین كه‌ هزری سیاسیی ئیسلامیی له‌ ئێستادا پێویستییه‌كی هه‌نووكه‌یی هه‌یه‌ بۆ چاكسازی و نوێگه‌ری، سه‌ركه‌وتنی‌ هه‌ر نوێگه‌ری و چاكسازییه‌كیش و به‌ ستراوه‌ به‌وه‌ی‌ كه‌: یه‌كه‌م: ئایا تا چه‌ند سه‌ركه‌وتووه‌ له‌ به‌كارهێنانی میتۆدی گشتگیر و هه‌مه‌لایه‌نه‌ له‌ داڕشتنه‌وه‌ی‌ ئه‌و هزره‌و مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵیدا، دووه‌م: ئایا تا چ ئه‌ندازه‌یه‌ك ده‌توانێت به‌ پشتبه‌ستن به‌ پرنسیپی مه‌به‌سته‌كانی شه‌ریعه‌ت، به‌ دیدێكی سه‌رده‌مییانه‌ی‌ واقیعییانه‌، دووباره‌ خوێندنه‌وه‌ی‌ ورد بۆ ده‌قه‌كانی قورئان و سوننه‌ت بكات، سێهه‌م: ئایا تا چه‌ند له‌ توانایدایه‌ خۆی بپارێزێت له‌ پابه‌ندبوونی‌ كوتومت به‌ كه‌له‌پوری سیاسیی ئیسلامییه‌وه‌ و به‌ ئه‌قڵییه‌تێكی كراوه‌وه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ كه‌له‌پوری خود و به‌رهه‌می ئه‌وانی‌ تر ده‌كات، له‌پێناو بنیادنانی دید و تێڕوان و تیۆری‌ نوێ و چاكسازی‌ و نوێگه‌ریی‌ هزری سیاسیی ئیسلامییدا.
له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كه‌ ئاڵۆز و فره‌لایه‌نه‌ و ڕه‌نگه‌ نه‌توانرێت له‌ باسێكی ئاوا كورتدا هه‌موو ڕه‌هه‌نده‌كانی‌ شیبكرێته‌وه‌، ئێمه‌ هه‌وڵ ده‌ده‌ین به‌ دابه‌شكردنێكی لۆجیكییانه‌ بابه‌ته‌كه‌ سانا بكه‌ینه‌وه‌. سه‌ره‌تا وه‌ك ده‌روازه‌یه‌كی گرنگ پێویسته‌ له‌ باسی یه‌كه‌مدا تیشك بخه‌ینه‌ سه‌ر چییه‌تیی هزری سیاسیی ئیسلامی و سه‌رچاوه‌كانی و پره‌نسیپه‌ گشتییه‌كانی، پاشان له‌ باسی دووه‌مدا شیكردنه‌وه‌یه‌ك بۆ  گرفتی میتۆد له‌ هزری سیاسیی ئیسلامییدا ده‌كه‌ین، دواتر باسی سێهه‌م ته‌رخان ده‌كه‌ین بۆ پرسی چاكسازی و نوێگه‌ریی له‌ هزری سیاسیی ئیسلامییدا له‌ ڕووی له‌مپه‌ر و ده‌روازه‌كانییه‌وه‌، له‌ كۆتاییدا ده‌ره‌نجامه‌كان ده‌خرێنه‌ ڕوو.

باسی یه‌كه‌م
چییه‌تی هزری سیاسیی ئیسلامیی و سه‌رچاوه‌ و پره‌نسیپه‌ گشتییه‌كانی‌
یه‌كه‌م: چییه‌تی هزری سیاسیی ئیسلامیی

"هزری سیاسیی ئیسلامیی" له‌ سێ وشه‌ پێك هاتووه‌، كه‌ هه‌ر یه‌كێكیان لێتێگه‌یشتنی ئاسان نییه‌، چ جای‌ ئه‌وه‌ی‌ دوو چه‌مكی كۆتاییان ببن به‌ سیفه‌ت بۆ چه‌مكی یه‌كه‌میان.
یه‌كه‌میان وشه‌ی‌ "هزر"ـه‌. هزر هه‌موو شتێكه‌ كه‌ ده‌ره‌نجامی‌ ئه‌قڵ و ئه‌ندێشه‌و تێفكرینی مرۆڤ بێت.
دووه‌میان وشه‌ی‌ "سیاسی"یه‌،  كه‌ سیفه‌ته‌و له‌ وشه‌ی‌ سیاسه‌ته‌وه‌ وه‌رگیراوه‌و سه‌دان پێناسه‌ی‌ جیاوازی‌ بۆ كراوه‌، به‌بێ چوونه‌ ناو ورده‌كاری چۆنێتیی له‌دایكبوون و په‌ره‌سه‌ندنی وشه‌كه‌وه‌، هه‌ریه‌كه‌و له‌ دیدگایه‌وه‌ پێناسه‌یان بۆ كردووه‌، بۆ نمونه‌: به‌ڕێوه‌بردنی شار، هونه‌ر و زانست، هونه‌ری به‌ڕێوه‌بردنی ده‌سه‌ڵات، هونه‌ری مومكین، دابه‌شكردنی ده‌سه‌ڵاتدارانه‌ی‌ به‌هاكان له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا، به‌ پوختی‌ ده‌توانرێت بوترێت به‌شێك له‌ فه‌رهه‌نگه‌ جیهانییه‌كان مه‌به‌ست و مانا گشتییه‌كه‌یان به‌وه‌ لێكداوه‌ته‌وه‌ كه‌ بریتییه‌ له‌ به‌دیهێنانی زۆرترین ئه‌ندازه‌ی‌ به‌خته‌وه‌ری بۆ زۆرترین ڕێژه‌ی خه‌ڵك، واته‌ به‌دیهێنانی به‌رژه‌وه‌ندیی گشتی وچاكسازیی گشتییه‌. به‌ڵام دوو ئاراسته‌ی‌ تر هه‌یه‌ بۆ پێناسه‌ی‌ سیاسه‌ت كه‌ یه‌كه‌میان ده‌ڵێت دیارده‌ی‌ سیاسی دیارده‌ی‌ ده‌وڵه‌ته‌ و زانستی سیاسه‌تیش زانستی ده‌وڵه‌ته‌، به‌مه‌ش لێتوێژینه‌وه‌ سیاسییه‌كان پێویسته‌ ده‌وڵه‌ت بكاته‌ ناوه‌ند و سه‌نته‌ر بۆئه‌وه‌ی‌ بتوانێت تیۆر و زانستی خۆی بنیات بنێت. به‌ڵام سیاسه‌ت له‌ پێش ده‌وڵه‌ته‌وه‌ بوونی هه‌بووه‌، بۆیه‌ ئه‌مه‌ پێناسه‌یه‌كی كلاسیكییه‌. دووه‌میشیان، كه‌ ئاراسته‌یه‌كی نوێیه‌، پێی وایه‌ دیارده‌ی‌ سیاسی دیارده‌ی‌ ده‌سه‌ڵاته‌ و زانسته‌كه‌شی زانستی ده‌سه‌ڵاته‌، چونكه‌ چه‌مكی ده‌سه‌ڵات بوار و ئاستی به‌رزترو نزمتریش له‌ ده‌وڵه‌ت ده‌گرێته‌ كه‌ سیاسه‌ت لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ لێده‌كات، بۆ نمونه‌، پارت كۆمه‌ڵه‌كان سیاسییه‌ ناوخۆییه‌كان و ڕێكخراوه‌ نێوده‌وڵه‌تی و هه‌رێمییه‌كان، ئه‌مه‌ وێڕای ئه‌وه‌ی‌ كه‌ هزری سیاسیش ده‌سه‌ڵاتی كردووه‌ به‌ ده‌روازه‌ بۆ گه‌یشتن به‌ به‌ها باڵاكان له‌ ڕێگه‌ی‌ ده‌وڵه‌ته‌وه‌(1).

به‌ گشتی كاتێك چه‌مكی سیاسی وه‌ك سیفه‌تێك ده‌خرێته‌ پاڵ هزر، ده‌یكاته‌ هزرێك كه‌ به‌دوای‌ دۆزینه‌وه‌ی‌ جۆر و ئاست و شێوازی‌ په‌یوه‌ندیی نێوان فه‌رمانڕه‌وا و خه‌ڵكیدا ده‌گه‌ڕێت و هه‌وڵی شیكردنه‌وه‌ی‌ ده‌سه‌ڵات و شێوازه‌كانی به‌ڕێوه‌بردنی كۆمه‌ڵگه‌ ده‌دات و  به‌ دوای‌ چاكه‌ی‌ گشتیدا ده‌گه‌ڕێت.
واته‌ هه‌ر ڕا و بۆچوون و لێكدانه‌وه‌ و ڕاڤه‌یه‌ك له‌ ئه‌قڵی مرۆڤه‌وه‌ ده‌ربچێت و په‌یوه‌ست بێت به‌ كۆمه‌ڵگه‌ی‌ سیاسی و پرسه‌ په‌یوه‌ندیداره‌كان پێیه‌وه‌ به‌ گشتی پێی ده‌وترێت هزری سیاسی. به‌م واتایه‌، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ئه‌و به‌رهه‌مه‌ هزرییه‌ی‌ كه‌ په‌یوه‌ندیداره‌ به‌ كۆمه‌ڵگه‌ی‌ سیاسی، له‌ شێوه‌ی‌ شیعر و په‌خشان و چیرۆك و شانۆدا گوزارشتی لێكرا بێت، ئه‌وا هه‌ر به‌ هزری سیاسیی له‌ قه‌ڵه‌م ده‌درێت(2).

ڕۆڵی هزری سیاسیی له‌ سنووری پێناسه‌كردنی ڕووداو و سیستمه‌ سیستمه‌ سیاسییه‌كاندا ناوه‌ستێت، به‌ڵكو ئه‌و سنووره‌ تێده‌په‌ڕێنێت و به‌شدارییه‌كی كاریگه‌ر ده‌كات له‌ دروستكردنی ئاراسته‌ سیاسییه‌كان و ڕه‌فتاری تاك و كۆمه‌ڵگه‌ له‌ به‌رامبه‌ر ڕووداو و سیستمه‌كان، به‌ڵكو ده‌توانێت یان ببێته‌ ڕه‌وایه‌تیده‌ر به‌ سیستمی سیاسی و جێگیر بوونی ئه‌و سیستمه‌، یان به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، ده‌توانێت ببێته‌ هه‌وێنی شۆڕش و گۆڕانكارییه‌كان و میكانیزمی هزریی له‌دایكبوونی قۆناغی‌ جومگه‌یی و وه‌رچه‌رخانی گه‌وره‌ له‌ مێژووی گه‌لاندا.
لێره‌دا دیالێكتی نێوان پارادیمه‌كان دروست ده‌بێت كه‌ ئایا بیرمه‌ند واقیع ده‌خوڵقێنێت؟ یاخود ئه‌وه‌ واقیعه‌ بیرمه‌ند دروست ده‌كات؟ واته‌ ئایا هزر پێش واقیع ده‌كه‌وێت یان واقیع پێش هزر ده‌كه‌وێت؟ لێره‌دا ریالیزمه‌كان بڕوایان وایه‌ بیرمه‌ند ته‌نها وه‌سفی واقیعێك ده‌كات كه‌ حه‌قیقه‌ته‌و بوونی هه‌یه‌، به‌ڵام میسالییه‌كان بڕوایان وایه‌ كه‌ هزر ده‌توانێت وێنایه‌ك بۆ ئاینده‌ بكێشێت و له‌ ڕێگه‌یه‌وه‌ به‌شدار بێت له‌ دروستكردن واقیع و گۆڕینی. هه‌ردوو دیدگاكه‌ش به‌شێكی زۆر له‌ ڕاستییان تێدایه‌و ده‌كرێت به‌پێی قۆناغه‌ مێژوویه‌كان و جۆری بیرمه‌نده‌كان و واقیعه‌كه‌یان ئه‌م حاڵه‌ته‌ش گۆڕانكاریی به‌سه‌ردا بێت.

سێیه‌میان وشه‌ی‌ "ئیسلامیی"ـه‌، كه‌ ده‌بێته‌ سیفه‌تی هزره‌ سیاسییه‌كه‌، لێره‌دا دیاره‌ مه‌به‌ست له‌ ئیسلام مانا تایبه‌ته‌كه‌یه‌تی نه‌ك مانا فراوان و گشتگیره‌كه‌ی‌، چونكه‌ هه‌موو ئاینه‌ ئاسمانییه‌كان هه‌ر به‌ ئیسلام ناوزه‌ند ده‌كرێن له‌ مانا فراوانه‌كه‌یدا، چونكه‌ هه‌موویان په‌یامی یه‌كتاپه‌رستییان پێبووه‌، كه‌واته‌ مه‌به‌ست له‌ مانا تایبه‌ته‌كه‌یه‌تی كه‌ بریتییه‌ له‌ كۆتا ئاینی ئاسمانیی كه‌ قورئان سه‌رچاوه‌ی‌ یه‌كه‌مییه‌تی و بۆ موحه‌ممه‌د پێغه‌مبه‌ر (درودی‌ خوای‌ لێبێت) هاتووه‌ته‌ خواره‌وه‌و به‌ ژیانی خۆی و فه‌رمووده‌كانی و شێوازی‌ جێبه‌جێكردنی ئه‌حكامه‌كانی قورئان توانیویه‌تی وێنه‌ی‌ نمونه‌یی ئیسلام ته‌واو بكات.
به‌ڵام ئه‌وه‌ی‌ لێره‌دا جێی پرسیاره‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كاتێك ئێمه‌ سیفه‌تی ئیسلامیبوون ده‌ده‌ینه‌ پاڵ هزره‌ سیاسییه‌كه‌، ئایا كام هزری سیاسیی ده‌چێته‌ ئه‌و بازنه‌یه‌وه‌؟ ئایا هه‌ر به‌رهه‌مێكی‌ ئه‌قڵی كه‌ په‌یوه‌ستبێت به‌ باری سیاسی و به‌ڕێوه‌بردنی كۆمه‌ڵگه‌وه‌ و له‌ ژێر چه‌تری ئیسلام و له‌ سۆنگه‌ی‌ قورئان و فه‌رموده‌وه‌ به‌ هه‌ڵێنجانی جیاواز و به‌كارهێنانی میتۆد و ده‌روازه‌ی‌ جیاواز له‌ شیكردنه‌وه‌دا له‌ لایه‌ن هه‌ر تاكێكه‌وه‌ به‌رهه‌م هاتبێت، جا موسڵمان بێت یان نا، به‌ به‌شێك هزری سیاسیی ئیسلامی له‌ قه‌ڵه‌م ده‌درێت؟ یان ته‌نها ئه‌و به‌رهه‌مه‌ هزرییه‌ سیاسییه‌ ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ خودی‌ موسڵمانان خۆیان به‌رهه‌میان هێناوه‌؟
لێره‌دا ڕا جیایی هه‌یه‌، ڕای دیار ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌ر هزرێك له‌ لایه‌ن موسڵمانانه‌وه‌ یاخود له‌ ژێر سایه‌ی ژیاری ئیسلامی و قه‌ڵه‌مڕه‌وی ئیسلامیدا و له‌ سۆنگه‌ی‌ ده‌قه‌كانی‌ قورئانی پیرۆز و فه‌رمووده‌ صه‌حیحه‌كانه‌وه‌ و پشتبه‌ست به‌ واقیعی كۆمه‌ڵگه‌ ئیسلامییه‌كان یاخود ئه‌ندێشه‌ی‌ بیرمه‌نده‌ موسڵمانه‌كان هاتبێته‌ به‌رهه‌م، ئه‌وا ده‌چێته‌ بازنه‌ی‌ هزری سیاسیی ئیسلامییه‌وه‌.
هزری سیاسیی سێ ڕه‌گه‌زی‌ سه‌ره‌كیی له‌ ڕه‌گه‌زه‌كانی‌ كلتوری سیاسی له‌خۆده‌گرێت كه‌ یه‌كه‌میان فه‌لسه‌فه‌ی‌ سیاسییه‌، به‌ واتای‌ ئه‌و هرزو ئه‌ندێشه‌ سیاسییانه‌یه‌ كه‌ په‌یوه‌ندییان به‌ ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ هه‌یه‌، واته‌ی‌ ئه‌وی‌ كه‌ كار له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ پێویسته‌ ببێت، دووه‌میان ڕێبازه‌ سیاسییه‌كانه‌، به‌ واتای‌ ئه‌و بیره‌ سیاسییانه‌ و ئه‌و فه‌لسه‌فه‌ سیاسی و نا سیاسییانه‌ن كه‌ وه‌ك موسه‌لله‌ماتێك پێشكه‌شكراون و ده‌بن به‌ بیروباوه‌ڕێكی دیاریكراو و خاوه‌نی‌ سیفه‌تی ڕێكو پێكی و ته‌واوكاری و پێكه‌وه‌گرێدراوین. هه‌رچی سێیه‌میانه‌ خۆی له‌ مێژووی‌ هزری‌ سیاسیدا ده‌بینێته‌وه‌، واته‌ ئه‌و هزره‌ سیاسییانه‌ی‌ كه‌ له‌ شێوه‌ی وێنه‌و زنجیره‌یه‌كی مێژووییدا كۆده‌كرێته‌وه‌.

به‌و واتایه‌ بێت هزری سیاسی، به‌ كۆی‌ ڕه‌گه‌زه‌كانییه‌وه‌، له‌ دروستبوونیدا پشتی به‌ میتۆدۆدۆلۆجییه‌كی دیاریكراو نه‌به‌ستووه‌، به‌ڵكو به‌رهه‌می ئه‌ندێشه‌و بیرۆبۆچوونی فه‌یله‌سوف و بیرمه‌ندانه‌، كه‌ له‌ كۆی گشتیدا ده‌بنه‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی‌ كۆمه‌ڵه‌ به‌هایه‌كی باڵا لای ئه‌وان، واته‌ نوسینه‌وه‌ مێژووییه‌كانه‌، كه‌ له‌وه‌ ده‌رناچن كه‌ یان نوسینه‌وه‌ی‌ فه‌لسه‌فه‌ سیاسییه‌كان بێت، یاخود نوسینه‌وه‌ی‌ ڕووداوه‌ سیاسیه‌كان بێت له‌ چوارچێوه‌ی پرۆسه‌یه‌كی وه‌سفكردندا.
به‌و پێیه‌ هزری سیاسیی ئیسلامی هزرێكی فراوانه‌ به‌ هه‌رسێ ئاسته‌كه‌یه‌وه‌، كه‌ بریتین له‌ ئاستی مرۆیی (بیرمه‌ند و موته‌كه‌للیمه‌كانی)، ئاستی مێژوویی (كه‌ به‌ درێژایی مێژووی‌ پتر له‌ چوارده‌ سه‌ده‌ی‌ ئیسلامدا چه‌ندین ئه‌زموونی مێژوویی و تیۆری حوكڕانی هاتوونه‌ته‌ كایه‌وه‌)، ئاستی جوگرافی (كه‌ به‌پێی كاته‌ جیاوازه‌كان گۆڕانكاریی به‌سه‌ردا هاتووه‌، و له‌ چه‌ندین ناوچه‌ی‌ گرنگ و جیاوازی‌ جیهاندا ژیار و شارستانییه‌تی ئیسلامی به‌رجه‌سته‌ كراوه‌).
به‌ڵام ئه‌وه‌ی‌ لێره‌دا جێی سه‌رنجه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ ده‌قه‌كانی‌ قورئان و سوننه‌تدا ورده‌كاریی شێوازێكی تایبه‌تی حوكمڕانی دیاریی نه‌كراوه‌ بۆ موسڵمانان، به‌ڵكو چه‌ند پرنسیپێكی گشتیی دانراوه‌ و ورده‌كارییه‌كه‌ی‌ جێهێڵراوه‌ بۆ موسڵمانان خۆیان و هه‌ڵیناون بۆ داهێنان و گۆڕانكاریی له‌ ڕێگه‌ی‌ بیركردنه‌وه‌ی‌ به‌رده‌وامه‌وه‌، كه‌ به‌پێی واقیعی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی و خواستی‌ ژیان و له‌ سنووره‌ دیاریكراوه‌كاندا په‌ره‌ به‌و سیستمه‌ بده‌ن و سوود له‌ ئه‌زموونی پێشینه‌ی‌ خۆیان و كه‌سان و میلله‌تانی دیش وه‌ربگرن. لێره‌دا پرسیاری سه‌رچاوه‌كانی هزری سیاسیی ئیسلامیی سه‌رهه‌ڵده‌دات.

دووه‌م: سه‌رچاوه‌كانی هزری سیاسیی ئیسلامیی

له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ باسه‌كه‌مان باسی هزره‌، هزریش وه‌كو باسمانكرد زاده‌و به‌رئه‌نجامی ئه‌قڵ و ئه‌ندێشه‌ی‌ مرۆڤه‌، به‌ڵام پێویسته‌ سه‌رچاوه‌ی هه‌بێت، لێره‌دا دوو جۆر سه‌رچاوه‌مان هه‌یه‌، یه‌كه‌میان سه‌رچاوه‌ی‌ مه‌عریفی و زانستی و په‌یبردنی زاناو بیرمه‌ندانه‌، دووه‌میان سه‌رچاوه‌كانی‌ هزری سیاسیی ئیسلامییه‌، كه‌ ئێمه‌ لێره‌دا زیاتر مه‌به‌ستمانه‌ ڕوونی بكه‌ینه‌وه‌.
سه‌رچاوه‌كانی هزری سیاسیی ئیسلامی( 3) خۆی له‌ چه‌ند ئاستێكدا ده‌بینێته‌وه‌، یه‌كه‌میان ئاستی ده‌قه‌كانه‌ كه‌ بریتین له‌ قورئانی‌ پیرۆز و فه‌رمووده‌كانی‌ محمد پێغه‌مبه‌ر (دروودی‌ خوای‌ له‌سه‌ر بێت)، كه‌ له‌ هه‌مان كاتدا سه‌رچاوه‌ هزراندنیشن له‌ ئیلهامبه‌خشن بۆ زانایان و بیرمه‌ندان له‌ ڕێگای‌ ئه‌و ڕێسا و پره‌نسیپه‌ گشتییانه‌وه‌ كه‌ له‌ خۆیان گرتووه‌، واته‌ ئه‌م جۆره‌ سه‌رچاوانه‌ پرنسیپ و ڕێسا و بنه‌ما سه‌ره‌كییه‌كان ده‌خه‌ به‌رده‌ست وه‌كو بازنه‌و سنووری دیاریكراوی‌ كاركردنی‌ هزرییانه‌، ئه‌مه‌ له‌ لایه‌ك، له‌لایه‌كی تره‌وه‌، ئه‌م ده‌قانه‌ ده‌بنه‌ ئیلهابه‌خش و وزه‌به‌خش بۆ هزرمه‌ندان بۆ وردكردنه‌وه‌ی‌ ئه‌و ده‌قانه‌ و داهێنانی گه‌وره‌ له‌مه‌ڕ پرس و دیارده‌ سیاسییه‌كان و هێنانه‌كایه‌ی چاكه‌ی‌ گشتی و شێوازی‌ حوكمڕانی باش و په‌یوه‌ندیی فه‌رمانڕه‌واو هاوڵاتی. دووه‌میان ئاستی مێژوویی و كه‌له‌پورییه‌، كه‌ بریتییه‌ له‌ حوكمڕانی و قه‌ڵه‌مڕه‌وی‌ ئیسلامی، و ئه‌و حوكمه‌ فیقهییانه‌ی‌ كه‌ بوونیان هه‌بووه‌و هه‌یه‌، هه‌روه‌ها هه‌وڵی زانایانی موسڵمان به‌ شیكردنه‌وه‌ی‌ واقیع و هێنانه‌كایه‌ی تێزی تایبه‌ت به‌ حوكمڕانی له‌ سۆنگه‌ی‌ ده‌قه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كانه‌وه‌، ئه‌مه‌ وێڕای سوودوه‌رگرتن له‌ كۆی هه‌وڵ و ئه‌زموونه‌ جیاوازه‌كانی مرۆڤایه‌تی به‌ گشتی.

له‌ ڕاستیدا له‌ بواری مامه‌ڵه‌ی‌ بیرمه‌ند له‌گه‌ڵ پرسه‌ جیاوازه‌كاندا، مه‌رجه‌عییه‌تی مه‌به‌سته‌كانی شه‌ریعه‌ت كۆی‌ ئه‌و سه‌رچاوانه‌ی‌ بۆ كۆده‌كاته‌وه‌، لێره‌دا ڕۆڵی بیرمه‌ند ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌پێی خواستی ڕۆژگار و پێداویستی كۆمه‌ڵگه‌ و پشتبه‌ست به‌ میتۆدۆلۆجییه‌كی ڕوونی‌ خوێندنه‌وه‌ی‌ مه‌به‌سته‌ باڵاكانی شه‌ریعه‌ت و ده‌قه‌كانی گونجاندنێكی ته‌واو له‌ نێوان ده‌ق و واقیعدا دروست بكات. كه‌واته‌ بیرمه‌ند ئه‌ڵقه‌ی‌ گه‌یاندنی ده‌قه‌كانه‌ به‌ واقیع، به‌ تاك و كۆمه‌ڵگه‌و ڕووداوه‌كانیشییه‌وه‌.
ئه‌مه‌ ده‌مانگه‌یه‌نێته‌ ده‌ره‌نجامێكی ساده‌ و گرنگ له‌ هه‌مان كاتدا، ئه‌ویش بریتییه‌ له‌وه‌ی‌ كه‌ هزر زاده‌ی‌ ئه‌قڵ و ئه‌ندێشه‌ی‌ مرۆڤه‌ و ده‌كرێت بپێكێت و ده‌شگونجێت نه‌پێكێت، خۆ ئه‌گه‌ر پێكاشی ڕه‌نگه‌ بۆ ئه‌و بیروبۆچوون و لێكدانه‌وه‌یه‌ی بۆ كات و شوێن و بارودۆخێكی دیاریكراو گونجاو بێت و نه‌توانێت له‌به‌رده‌م گۆڕانكارییه‌ خێراو فره‌ڕه‌هه‌ند و جیاوازه‌كانی‌ ژیاندا خۆی بگرێت و به‌سه‌ر بچێت، هه‌ر بۆیه‌ ده‌توانرێت چاكسازی‌ و نوێگه‌ریی تێدا بكرێت، ئه‌ویش له‌ سۆنگه‌ی‌ مه‌به‌سته‌ باڵاكانی شه‌ریعه‌ت و به‌ سوودوه‌ررتن له‌ ئه‌زموونه‌ جیاوازه‌كان، كه‌ دیسانه‌وه‌ ئه‌مه‌ش كاری بیرمه‌ندانه‌.

سێیه‌م: پرنسیپه‌ گشتییه‌كانی‌ هزری سیاسیی ئیسلامیی

وه‌كو باسمان كرد ده‌قه‌كانی‌ قورئان و سوننه‌ت پرسیپگه‌لێكی ڕوونیان بۆ دیاری كردووین كه‌ هه‌م بناغه‌ی‌ هزری ئیسلامیی داده‌نێن و هه‌میش ده‌بنه‌ ئیلهامبه‌خش بۆ هزرمه‌ندان و هانیان ده‌دات بۆ به‌ره‌وپێشچوون و نوێبوونه‌وه‌ی‌ به‌رده‌وام. دیارترین ئه‌و پرنسیپانه‌ش وه‌ك ڕێسای‌ گشتیی له‌م بواره‌دا دیاریكراون، بریتین له‌مانه‌ی‌ خواره‌وه‌( 4):
1.    دادگه‌ری: كه‌ پایه‌ی یه‌كه‌می حوكڕانییه‌و ئاینده‌ی‌ ئه‌و حوكڕانییه‌ش به‌م پایه‌یه‌وه‌ به‌ستراوه‌، چونكه‌ به‌رزترین به‌هایه‌ كه‌ پێویسته‌ هه‌موو لایه‌ك پێوه‌ی‌ پابه‌ند بن. گرنگی ئه‌م پره‌نسیپه‌ له‌وه‌دا خۆی ده‌بینێته‌وه‌ كه‌ پیرۆزیی‌ له‌ غه‌یری خودا ده‌سه‌نێته‌وه‌و هه‌موو لایه‌ك ده‌خاته‌ ڕیزێكه‌وه‌ كه‌ پێویسته‌ پێكه‌وه‌و پابه‌ندی ئه‌ركه‌كان بن به‌ یه‌كسانی، بۆ نمونه‌: پابه‌ندبوون به‌ په‌رستشه‌كانه‌وه‌ به‌بێ جیاوازی‌. چه‌مكی دادگه‌ری گه‌وره‌ترین به‌های‌ سیاسیی له‌ ڕووه‌  سیاسی و ئابوری و دادوه‌رییه‌كه‌شیه‌وه‌ له‌خۆده‌گرێت، كه‌ پێویسته‌ په‌یڕه‌وی بكرێت.
2.    ڕاوێژ: كه كۆڵه‌كه‌یه‌كی تری گرنگه‌و مه‌به‌ست لێی چه‌سپاندنی پرنسیپی ئاڵوگۆڕكردنی ڕا و به‌دامه‌زراوه‌ییكردنی ده‌زگاكانی‌ حوكمڕانییه‌ له‌و بواره‌دا.
3.    یه‌كسانی: واته‌ پێویسته‌ هه‌موو لایه‌ك له‌به‌رده‌م یاسادا یه‌كسان بن و هیچ كه‌سێك یان لایه‌نێك به‌هۆی هیچ شتێكه‌وه‌ فه‌زڵی نه‌درێت به‌سه‌ر كه‌سێكی تر یان ئه‌وانی‌ تردا.
4.    به‌رپرسیارێتی فه‌رماڕه‌وا: جگه‌ له‌وه‌ی‌ فه‌رمانڕه‌وا به‌رپرسیاره‌ له‌به‌رده‌م خوادا، پێویسته‌ له‌به‌رامبه‌ر گه‌لیشدا به‌رپرسیار بێت و هه‌ر كارێكی كه‌ ده‌یكات یان هه‌ر بڕیارێكی كه‌ ده‌یدات له‌ بازنه‌ی‌ ڕه‌خنه‌ و گفتوگۆ نه‌چێته‌ ده‌ره‌وه‌و ده‌زگای‌ تایبه‌ت هه‌بن بۆ لێپێچینه‌وه‌ له‌ هه‌ر كارێك كه‌ به‌ له‌سنوورلادان دابنرێت.
5.    حاكمییه‌ت: واته‌ سه‌رچاوه‌ی‌ هه‌موو شته‌كان بۆ لای خوای‌ گه‌وره‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، ئه‌وه‌ی‌ په‌یوه‌ندیی به‌ بیروباوه‌ڕ و شه‌رعه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌ڵام له‌ پرسه‌كانی دیاریكردنی فه‌رمانڕه‌واو بابه‌ته‌كانی‌ په‌یوه‌ست به‌ حوكمڕانییه‌وه‌ گه‌ل خۆی له‌ چوارچێوه‌ دیاریكراوه‌كاندا و به‌ پرۆسیجه‌ری تایبه‌ت به‌ خۆی بڕیار ده‌دات.
6.    ئازادی: پێویسته‌ ئازادیی بیروباوه‌ڕ و ئازادیی ژیان و بازرگانی و مامه‌ڵه‌كردن له‌ چوارچێوه‌ی سیستمێكی گشتیدا كه‌ مافه‌كانی تاك و كۆمه‌ڵگه‌ پێكه‌وه‌ بپارێزێت بۆ هه‌موو لایه‌ك گرێنتیكراو بێت.
7.    جێنشینی (الاستخلاف): به‌ گوزارشته‌كه‌ی‌ ئیبن خه‌لدون واته‌ ئاوه‌دانكردنه‌وه‌، كه‌ به‌ مرۆڤ سپێرراوه‌و پێویسته‌ میكانیزمه‌كانی‌ ئه‌و ئاوه‌دانكردنه‌وه‌و جێنشینه‌ییه‌ بهێنێته‌ بوون.
8.    فره‌یی: واته‌ جیاوازیی بیرو بۆچوون و ڕێبازی مامه‌ڵه‌كردن له‌ سوننه‌ته‌كانی ژیانن و پێویسته‌ به‌ یاسا ڕێكبخرێن.
به‌ وردبوونه‌وه‌ له‌م پره‌نسیپ و ڕێسا گشتییانه‌ی‌ كه‌ ئیسلام وه‌ك بنچینه‌ی‌ بنه‌ڕه‌تی بۆ هزری سیاسیی ئیسلامی دیارییكردوون، پێویسته‌ چه‌ند تێبینییه‌كی گرنگ بخه‌ینه‌ ڕوو:
یه‌كه‌م: ئیسلام هه‌موو لایه‌نه‌ جیاوازه‌كانی ژیانی مرۆڤایه‌تی ڕێكخستووه‌ و ڕێسای‌ گشتیی بۆ داناوه‌، له‌ نێویشیاندا حوكمڕانی و ده‌سه‌ڵات و سیاسه‌ت.
دووه‌م: قورئان و سوننه‌ت ورده‌كاریی شێوازی‌ سیستمی سیاسییان بۆ ده‌وڵه‌ت دیارینه‌كرووه‌، به‌ڵكو چه‌ند پرنسیپێكی گشتییان دیاریكردووه‌ كه‌ به‌ گۆڕانی كات و شوێن و كه‌سه‌كان ناگۆڕێن و به‌رده‌وامییان ده‌بێت، به‌ مانایه‌كی تر، ئیسلام ورده‌كاریی هه‌ڵبژاردنی جۆری سیستمی سیاسی و پراكتیزه‌كردنی شێوازی‌ حوكمڕانیی و دامه‌زراوه‌كان و دابه‌شكردنی ده‌سه‌ڵاته‌كان و جۆری په‌یوه‌ندییانی بۆ بیركردنه‌وه‌ی‌ مرۆڤ خۆی به‌جێهێشتووه‌، كه‌ به‌پێی پێشكه‌وتنی مێژوویی و ئه‌زمونی مرۆڤه‌كان و گۆڕانی بیركردنه‌وه‌یان و شێوازی‌ كلتوریان گۆڕانكارییان به‌سه‌ردا دێت و خۆشیان داوایان لێكراوه‌ كامیان بۆ به‌رژه‌وه‌ندی تاك و كۆمه‌ڵگه‌ باشترینه‌ ئه‌وه‌یان هه‌ڵبژێررێت.

سێیه‌م: لێتوێژینه‌وه‌ له‌ هزری سیاسیی ئیسلامی و شێوازی‌ سیستمی حوكمڕانی تێیدا كارێكی ئاسان نییه‌ و چه‌ندین گرفت وكۆسپی له‌ ڕێدایه‌، كه‌ هه‌ندێكیان په‌یوه‌ندیی به‌ نه‌بوونی ڕوانگه‌و دیدێكی ڕوون و ورده‌وه‌ هه‌یه‌ بۆ پرسه‌كانی ئه‌و بابه‌ته‌، هه‌ندێكیشان په‌یوه‌ستن به‌ فره‌چه‌شنیی ئه‌و سه‌رچاوه‌ هزری و فیقهییانه‌وه‌ی‌ كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی گشته‌كی یان به‌شه‌كی باس له‌ بابه‌ته‌ سیاسییه‌كان ده‌كه‌ن، ده‌بینین جارێك له‌ چوارچێوه‌ی‌ باسه‌كانی بیروباوه‌ڕدا باس ده‌كرێت، جارێكی دی له‌ میانه‌ی‌ لقه‌كانی‌ بنه‌ماكان (أصول)ی ئایندا باس ده‌كرێت، جاری واش هه‌یه‌ له‌ ڕیزی مێژووی ئیسلامی و جه‌نگه‌كاندا باسی لێوه‌ ده‌كرێت. سه‌رباری هه‌موو ئه‌مانه‌ دابه‌شبوونه‌ فیقهی و مه‌زهه‌بییه‌كان ڕه‌نگدانه‌وه‌ی‌ نه‌رێنییان له‌سه‌ر ڕه‌وته‌ جیاوازه‌كانی هزری سیاسیی جێهێشتووه‌ (بۆ نمونه‌: شیعه‌ و سوننه‌)، ئه‌مه‌ وێڕای شوێنه‌واره‌ نێگه‌تیڤه‌كانی‌ هه‌ندێك له‌ نوسینه‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتناسه‌كان سه‌باره‌ت به‌ ئیسلام و هزره‌ سیاسییه‌كه‌ی‌.

چواره‌م: قسه‌كردن له‌سه‌ر جۆرێك یان شێوازێكی دیاریكراوی‌ سیستمی سیاسی له‌ ده‌وڵه‌تی ئیسلامیدا واتای‌ ئه‌وه‌ نیه‌ كه‌ سیفه‌تێكی ئاینی یان ڕۆحی به‌و جۆر و شێوازه‌ سیستمه‌ حوكمڕانییه‌ ببه‌خشرێت، یان پیرۆزی‌ به‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كانی ببه‌خشرێت و دوور بن له‌ هه‌ڵه‌ و لێپێچینه‌وه‌، چونكه‌ له‌ ئیسلامدا وه‌رگرتنی ده‌سه‌ڵات به‌رپرسیارێتییه‌ نه‌ك ده‌ستخستنی جیاوك و پارێزبه‌ندیی كه‌سیی، بۆیه‌ پێویسته‌ ده‌سه‌ڵاتدار به‌رده‌وام له‌ خه‌می به‌رژه‌وه‌ندیی گشتیدا بێت و هه‌وڵی قۆرخكردنی ده‌سه‌ڵات و دین نه‌دات، یاخود خۆی به‌ سێبه‌ر و نوێنه‌ری خوایی بناسێنێت. له‌ ئیسلامدا هه‌موو موسڵمانێك پیاوی ئاینیه‌، ئه‌وانه‌شی كه‌ فه‌قیه و شاره‌زا و پسپۆڕن له‌ زانسته‌كانی‌ ئایندا به‌ زانای‌ ئاینی ناوزه‌ند ده‌كرێن نه‌ك پیاوانی ئاین.

باسی دووه‌م
گرفتی میتۆد له‌ هزری سیاسیی ئیسلامییدا

دكتۆر (سیف الدین عبدالفتاح) ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات، كه‌ بۆ بنیاتنانی زانستێكی سیاسی ئیسلامیی، له‌ نێویشیدا هزری سیاسیی ئیسلامیی، پێویستمان به‌ سێ ڕه‌گه‌زی‌ سه‌ره‌كی ده‌بێت كه‌ له‌ وه‌ڵامی ئه‌ پرسیارانه‌وه‌ ده‌ستمان ده‌كه‌ون: ئێمه‌ كێین؟ چیمان هه‌یه‌؟ چی له‌وی‌ تر وه‌رده‌گرین؟ ئێمه‌ بۆ ڕه‌گه‌زی‌ یه‌كه‌م و دووه‌میش پێویستمان به‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ كه‌له‌پور هه‌یه‌.
به‌ڵام پێویسته‌ له‌ خۆمان بپرسین بزانین كه‌له‌پوری هزری سیاسیی ئیسلامی به‌ چ شێوازێك ئیلهامبه‌خش ده‌بێت و به‌ چ شێوازێكیش ده‌بێته‌ بار به‌سه‌رمانه‌وه‌. لێره‌دا گرفتێكی سه‌ره‌كی سه‌رهه‌ڵده‌دات، كه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ چۆنێتی مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ كه‌له‌پوری هزری سیاسیی ئیسلامیی، ئایا ئه‌و بنه‌مایانه‌ كامانه‌ن كه‌ پێویسته‌ میتۆدی مامه‌ڵه‌كردنمان له‌گه‌ڵ ئه‌و كه‌له‌پوره‌دا به‌كاریان بهێنین؟
دیارترین ئه‌و بنه‌مایانه‌ی‌ كه‌ پێویسته‌ له‌ میتۆدی مامه‌ڵه‌كردنمان له‌گه‌ڵ كه‌له‌پوری هزری سیاسیدا به‌كاری بهێنین له‌ دیدی دكتۆر "نه‌سر موحه‌ممه‌د عارف"دا   خۆیان له‌م چه‌ند خاڵه‌دا ده‌بیننه‌وه‌(5):
یه‌كه‌م: پێویسته‌ باسكردن و لێكدانه‌وه‌مان بۆ هزر له‌ چوارچێوه‌و سیاقه‌ مێژووییه‌كه‌یدا بێت. واته‌ هه‌ر هرزرێك بۆ سه‌رده‌م و شوێنێك گونجا، مه‌رج نییه‌ بۆ ته‌واوی‌ سه‌رده‌م و شوێنه‌كانی‌ تر گونجاو بێت، به‌ڵكو پێویسته‌ پێداچوونه‌وه‌ی‌ بۆ بكرێت و چاكسازیی تێدا بكرێت.
دووه‌م: پێویسته‌ هزری سیاسیی له‌ فیقهی سیاسی جیا بكه‌ینه‌وه‌: فیقه وه‌ك فه‌لسه‌فه‌ وایه‌ یاخود پێگه‌ی‌ فه‌لسه‌فه‌ی‌ هه‌یه‌ بۆ زانسته‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان له‌ شارستانییه‌تی ئیسلامیدا، چونكه‌ زانسته‌كانی‌ تر تۆو و یه‌كه‌مین به‌رهه‌می خۆیان له‌ فیقهدا ده‌ستكه‌وتووه‌، دواتر سه‌ربه‌خۆییان وه‌رگرتووه‌.
له‌ ڕاستیدا هزری سیاسیی ئیسلامیی گرنگی پێویستی پێنه‌دراوه‌ له‌لایه‌ن زانایانه‌وه‌، وه‌ك ئه‌و گرنگییه‌ی‌ كه‌ به‌ ده‌روازه‌كانی فیقهی مامه‌ڵه‌و په‌رستشه‌كان دراوه‌، ته‌نانه‌ت زۆر جاریش فیكری سیاسی له‌ نێو فیقهی سیاسیدا جێی كراوه‌ته‌وه‌ و تێكه‌ڵییه‌ك ڕوویداوه‌. واته‌ كه‌له‌پوری سیاسیی ئیسلامیی لكێندراوه‌ به‌ تێڕوانینه‌ فیقهییه‌كانه‌وه‌ و وه‌ك به‌شێك له‌ فیقه مامه‌ڵه‌ی‌ له‌گه‌ڵ كراوه‌. ئه‌مه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‌ چه‌ندین كه‌ڵه‌ زانای‌ گه‌وره‌ی‌ وه‌كو (ماوه‌ردی و ئه‌بو حامیدی غه‌زالی و ئیبنو قوته‌یبه‌ی‌ دینه‌وه‌ری و جاحز و ..هتد) كاریان له‌سه‌ر فكری سیاسی ئیسلامی كردووه‌ و شاكاری جوانیان هه‌بووه‌.

لێره‌دا پێویسته‌ له‌ سێ ته‌وه‌ری جیاوازدا جیاكاریی له‌ نێوان فیه و فیكردا بكه‌ین:
1.    چاوگه‌ی‌ مه‌عریفی و زانستی: فه‌قیه له‌ واقیع و سروشه‌وه‌ سوود وه‌رده‌گرێت، واته‌ له‌ واقیعه‌وه‌ بۆ سروش ده‌ڕوات تا بڕیار بدات، به‌ڵام بیرمه‌ند پشت به‌ كاروباری جیاواز ده‌به‌ستێت، سروشت ده‌كات به‌ میحوه‌ر و واقیع ده‌خاته‌ ژێر توێژینه‌وه‌و سوود له‌ سروش و سوننه‌تی مێژوویی و ژیری و ئه‌زموونی مرۆیی (به‌ موسڵمان و غه‌یری ئه‌وانیشه‌وه‌) وه‌رده‌گرێت، كه‌ ئه‌مه‌ له‌ كاری فه‌قیهدا نییه‌، چونكه‌ فه‌قیه له‌سه‌ر بنه‌مای‌ بیروباوه‌ڕی تایبه‌ت بڕیار ده‌دات ناتوانێت بیروباوه‌ڕه‌كانی خۆی له‌ چالاكییه‌كانیدا به‌ ڕوونی ده‌ربخات، ئه‌مه‌ له‌ كاتێكدا كه‌ باوه‌ڕ ته‌نها ئامانجه‌كان و ئه‌گه‌ره‌كان و بنه‌ماكانی‌ مه‌نهه‌جییه‌ت دیاریی ده‌كات.
2.    مه‌نهه‌جییه‌ت: مامه‌ڵه‌ی‌ فه‌قیه له‌گه‌ڵ ده‌قدا زیاتره‌ له‌ مامه‌ڵه‌ی‌ له‌گه‌ڵ واقیعدا، واته‌ كاری ئه‌و لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ له‌ ده‌ق، و به‌ په‌یبردن به‌ واقیع و دوباره‌سه‌یركردنه‌وه‌ی‌ و وه‌رگرتنی بنه‌ماكانی‌ ئه‌و ده‌قه‌ بڕیاری گونجاو ده‌دات. به‌ڵام بیریار هه‌رچه‌نده‌ به‌دوای‌ تێگه‌یشتنی ده‌ق و واتا و تێگه‌یشتنیدا ده‌ڕوات، به‌ڵام ڕه‌وشی گشتیی ئه‌و به‌ تێگه‌یشتن و لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ واقیع كۆتایی دێت.
3.    یه‌كه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌: فه‌قیه به‌گشتی دیارده‌ تاكه‌ كه‌سییه‌كان ده‌خاته‌ ژێر باس، واته‌ تاك یه‌كه‌ی‌ لێكۆڵنه‌وه‌ی‌ سه‌ره‌كییه‌تی، به‌ واتایه‌كی تر، لای‌ ئه‌و كه‌سی واتایی بوونی نییه‌ یان لاوازه‌. به‌ڵام بیرمه‌ند به‌گشتی دیارده‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان ده‌خوێنێته‌وه‌، واته‌ كۆمه‌ڵگه‌ یه‌كه‌ی سه‌ره‌كیی لێكۆڵینه‌وه‌كانییه‌تی.
سێیه‌م: میتۆدی مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ چه‌مكه‌ كه‌له‌پورییه‌كاندا: له‌ كه‌له‌پوری هزری سیاسیی ئیسلامییدا به‌پێی قۆناغه‌ جیاوازه‌كانی‌ ژیانی‌ سیاسی و ئه‌زمونی حوكمڕانی و خوێندنه‌وه‌ی‌ بیرمه‌ندان بۆیان، چه‌ندین چه‌مك و زاراوه‌ له‌دایك بوون و گه‌شه‌یان كردووه‌، كه‌ ڕه‌نگه‌ بۆ واقیعی خۆیان ساز و گونجاو بووبن، به‌ڵام مه‌رج نییه‌ بۆ ئێستا هه‌مان مه‌دلولیان هه‌بێت، هه‌روه‌ها ڕه‌نگه‌ بۆ ڕۆژگاری ئه‌مڕۆ گونجاو نه‌بن، یان پێویستیان به‌وه‌یه‌ خوێندنه‌وه‌ی‌ نوێیان بۆ بكرێت و ڕونكردنه‌وه‌یان له‌سه‌ر بدرێت، چونكه‌ هه‌ندێك له‌و چه‌مكانه‌ له‌ كلتوری شوێنانی تر یان له‌ وه‌رگێڕاندا به‌شێوازێكی تر وێنا كراوه‌ كه‌ له‌گه‌ڵ واتا بنه‌ڕه‌تییه‌كه‌ی‌ و كلتوری ئیسلامیدا نایه‌ته‌وه‌. نمونه‌ی‌ ئه‌و چه‌مكانه‌ زۆرن، دیارترینیان بریتین له‌:
1.    ڕه‌عییه‌ت: كه‌ له‌ واتا ئیسلامییه‌كه‌یدا بۆ پاراستنی كۆمه‌ڵگه‌و تاك و به‌رپرسیارێتی ده‌سه‌ڵات به‌كارهێنراوه‌، نه‌ك به‌ مانای‌ Subjects كه‌ بریتییه‌ له‌ سه‌پاندنی حوكمی فه‌رمانڕه‌وا به‌سه‌ر چینێكدا كه‌ مافیان نییه‌.
2.    ئیستیبداد: واته‌ سه‌پاندنی قه‌ڵه‌مڕه‌وی‌ ده‌سه‌ڵات، نه‌ك تۆتالیتاریزم و حوكمی شمولی و ڕێگه‌نه‌دان به‌ ڕای جیاواز و ئه‌وانی‌ دی.
3.    سیاسه‌ت: لای‌ موسڵمانان واته‌ به‌رژه‌وه‌ندی و چاكسازی نه‌ك زانستی هێز یان ده‌سه‌ڵات، وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ئێستا هه‌یه‌.
4.    ده‌وڵه‌ت: ده‌وڵه‌ت به‌ واتای‌ ده‌ستاوده‌ستی ده‌سه‌ڵات و گۆڕانكاری و مانه‌وه‌ی‌ ده‌سه‌ڵات لای‌ كه‌سێك یان ده‌سته‌یه‌ك هاتووه‌، نه‌ك وه‌ك ئه‌و پێناسه‌ نوێیانه‌ی‌ كه‌ ئێستا له‌سه‌ر بنه‌مای‌ ڕه‌گه‌زه‌كانی‌ ده‌وڵه‌ت ده‌كرێن كه‌ بریتین له‌ (هه‌رێم، دانیشتوان، ده‌سه‌ڵات و سیستمی فه‌رمانڕه‌وایی).
چواره‌م: باسی وه‌رگێڕان و ماهیه‌تی سیستمی مه‌عریفه‌ له‌ ئیسلامدا: كه‌ سێ قۆناغی به‌خۆوه‌ بینیوه‌، ئه‌وانیش بریتی بوون له‌: یه‌كه‌م: وه‌رگێڕان به‌ گۆڕانكارییه‌وه‌، دووه‌م: وه‌رگێڕان به‌ نوێگه‌ریكردنه‌وه‌ له‌ چه‌مك و زاراوه‌كاندا، سێیه‌م: وه‌رگێڕان به‌ناوی‌ نوسه‌ره‌كان خۆیانه‌وه‌.
به‌ بڕوای‌ (دكتۆر نه‌سر موحه‌ممه‌د عارف) قۆناغی كۆتایی كه‌له‌پوری هزری سیاسیی ئیسلامیی له‌ سه‌ره‌تاكانی‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌وه‌ وه‌ستاوه‌و قۆناغێكی تر ده‌ستیپێنه‌كردووه‌. لێره‌دا پێویستیی پێداچوونه‌وه‌ به‌و كه‌له‌پوره‌دا به‌ زه‌قی ده‌رده‌كه‌وێت.
هه‌ر بۆیه‌ دكتۆر عه‌بدولوه‌هاب مه‌سیری سه‌باره‌ت به‌ تیۆری سیاسیی ئیسلامیی ده‌ڵێت هێشتا له‌ سه‌ره‌تاكانیدایه‌، واته‌ له‌ قۆناغی (جنین)دایه‌و هێشتا له‌دایك نه‌بووه‌.
هه‌رچی مێژووی‌ سیاسیی موسڵمانانیشه‌ مه‌رج نییه‌ هاوشێوه‌ی‌ نمونه‌ی‌ ته‌واوی‌ سیاسیی موسڵمانان بوو بێت، هه‌روه‌ك چۆن كه‌له‌پوری هزری سیاسیشمان مه‌رج نییه‌ بۆ ئێمه‌ پابه‌ندكه‌ر بێت، چونكه‌ له‌ زۆرێك له‌ قۆناغه‌كانی مێژووی‌ سیاسیی ئیسلامیدا، هزری سیاسیی ئیسلامی بۆ خۆگونجاندن بووه‌ له‌گه‌ڵ واقیعدا نه‌ك بۆ گۆڕینی واقیعه‌كه‌ بووبێت، ئه‌و خۆ گونجاندنه‌ش له‌ ئێستادا سوودمان پێناگه‌یه‌نێت.
جگه‌ له‌وه‌ی‌ باسمان كرد، له‌ مامه‌ڵه‌كردنمان له‌گه‌ڵ پرسه‌كانی هزری سیاسیی ئیسلامییدا، ئه‌وه‌مان بۆ ڕوون ده‌بێته‌وه‌ كه‌ چه‌ند گرفتێكێك بوونیان هه‌یه‌ كه‌ په‌یوه‌ستن به‌ میتۆدی به‌كارهاتوو له‌و هزره‌دا، بۆ نمونه‌: له‌ په‌یوه‌ندیی نێوان هه‌ریه‌ك له‌ هزر و پیرۆزی و هزر و واقیع و هزر و بزاوت، با كه‌مێك جۆری ئه‌م په‌یوه‌ندییه‌ شیبكه‌ینه‌وه‌ له‌ میتۆدی به‌كارهاتووی‌ هزری سیاسیی ئیسلامی، كه‌ دواجار ئه‌و جۆره‌ له‌ میتۆد ده‌بێته‌وه‌ له‌مپه‌ر له‌به‌رده‌م نوێگه‌ری و چاكسازیی تێیدا( 6):
یه‌كه‌م: په‌یوه‌ندیی نێوان هزر و پیرۆزی: هزر زاده‌ی‌ ئه‌قڵ و ئه‌ندێشه‌ی‌ مرۆڤه‌، ناكرێت به‌ پیرۆز و بێ هه‌ڵه‌ و كه‌موكوڕیی له‌قه‌ڵه‌م بدرێت و كه‌س نه‌وێرێت قسه‌ی‌ تێدا بكات و نوێگه‌ریی تێدا بكات، خۆ ئه‌گه‌ر بڕیاردرا هزر به‌ پیرۆز له‌ قه‌ڵه‌م بدرێت، ئه‌وا سێ ده‌ره‌نجامی سه‌ره‌كیی ده‌بێت:
أ‌.    په‌یوه‌ستبوون به‌ ڕه‌هاوه‌ له‌ ڕێگه‌ی‌ په‌یوه‌ستكردنی هزر به‌ بیروباوه‌ڕه‌وه‌، ئه‌مه‌ش گرفتێكی گه‌وره‌ دروست ده‌كات و ده‌مانخاته‌ ناو بازنه‌ دووانه‌ییه‌كانی‌ ئیمان و كوفر و ڕاست و هه‌ڵه‌ و سپی و ڕه‌ش و بوارێك بۆ ده‌نگ و ڕه‌نگه‌ جیاوازه‌كان ناهێڵێته‌وه‌.
ب‌.    ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ ئامۆژگاریئامێزه‌ ده‌ خوڵقێنێت كه‌ هزر ده‌یه‌وێت به‌سه‌ر واقیعدا بیسه‌پێنێت، ئه‌ویش به‌ به‌ستنه‌وه‌ی‌ به‌ پیرۆزییه‌وه‌و دواتر سه‌رپێچینه‌كردنی، خۆ ئه‌گه‌ر هه‌ر كه‌سێكیش سه‌رپێچیی بكات ئه‌وا ده‌خرێته‌ بازنه‌ی‌ كوفره‌وه‌، به‌مه‌ش ده‌رگای‌ ئیجتیهاد و ڕاده‌ربڕین داده‌خرێت، كه‌ سه‌ره‌تایه‌كی مه‌ترسیداری داخستنی ئه‌قڵ و بیركردنه‌وه‌یه‌.
ت‌.    یه‌كێكی تر له‌ ده‌ره‌نجامی پیرۆزدانانی هزر بریتییه‌ له‌ دوورخستنه‌وه‌ی‌ ڕه‌خنه‌له‌خۆگرتن، و ملكه‌چنه‌بوونی هزر بۆ لێكدانه‌وه‌و شیكردنه‌وه‌و هه‌ڵسه‌نگاندن.
دووه‌م: په‌یوه‌ندیی نێوان هزر و واقیع: وابه‌سته‌كردنی هزر به‌ واقیعه‌وه‌ هزر لاواز ده‌كات، ئه‌مه‌ش سه‌رده‌كێشێت بۆ:
أ. سه‌یركردنی به‌شه‌كییانه‌ی‌ پرسه‌ سه‌ره‌كییه‌كان به‌وه‌ی‌ كه‌ ئه‌وه‌ بریتییه‌ له‌ چوارچێوه‌ی گشته‌كی. بۆ نمونه‌: سه‌رقاڵبوون به‌ شته‌ لاوه‌كی و به‌شه‌كییه‌كانه‌وه‌، ئه‌مه‌ش وێنه‌كه‌ ده‌شێوێنێت و ڕێگری له‌ ئیجتیهاد و نوێگه‌ری ده‌كات له‌ پرس و ڕه‌هه‌نده‌ گشته‌كییه‌كاندا، چونكه‌ بابه‌ته‌كان له‌ گۆشه‌یه‌كی ته‌سكدا قه‌تیس ده‌كات و فۆكه‌س و جه‌ختكردنه‌وه‌ له‌ ته‌نها به‌شێكی وێنه‌ گه‌وره‌كه‌ی‌ هزر و واقیع ده‌بێت و وه‌كو وێنه‌ گشتییه‌كه‌ ته‌ماشا ده‌كرێت، ئه‌مه‌ش دنیابینی و ده‌ره‌نجامه‌كانیش ده‌شێوێنێت و ڕه‌نگه‌ هزر له‌ مه‌به‌سته‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ دوور بخاته‌وه‌.
ب. جه‌ختكردنه‌وه‌ له‌ دیارده‌و نیشانه‌كان زیاتر له‌ گرنگیدان به‌ بنه‌ما و ڕێسا گشتییه‌كان. بۆ نمونه‌: جه‌ختكردنه‌وه‌ له‌سه‌ر دیموكراسی له‌ هزری ئیسلامیدا بازنه‌ی‌ هزری بچووك كردووه‌ته‌وه‌و داهێنانی له‌و هزره‌دا مراندووه‌.
سێیه‌م: په‌یوه‌ندیی نێوان هزر و بزاوت: بزاوت و جموجوڵی كرده‌یی تیۆره‌كان پراكتیزه‌ ده‌كات و ده‌یگوێزێته‌وه‌ بۆ واقیع، ئه‌مه‌ش چه‌ند ده‌رهاویشته‌یه‌كی ده‌بێت:
أ. گرنگیدانێكی زۆری‌ جموجوڵ و بزوتنه‌وه‌ ئیسلامییه‌كان به‌ ده‌سه‌ڵات، كه‌ هه‌ندێكجار وا ده‌كات جێگیركردنی ده‌سه‌ڵات له‌ پێویستی و ئامرازه‌وه‌ ببێت به‌ ئامانج.
ب. هه‌ندێكجار وابه‌سته‌بوون به‌ لۆژیكی ده‌وڵه‌ته‌وه‌ وا ده‌كات كه‌ زیاتر گرنگی به‌ ده‌وڵه‌ت بدرێت له‌بریی گرنگیدان به‌ كۆمه‌ڵگه‌، به‌شێوه‌یه‌ك كه‌ چاكسازیی كۆمه‌ڵایه‌تیش هه‌ر به‌ ده‌وڵه‌ته‌وه‌ ده‌به‌سترێته‌وه‌. واته‌ تاكه‌ ده‌روازه‌یه‌ك ده‌بێت بۆ لێتوێژینه‌وه‌ی‌ چه‌مكه‌كه‌ كه‌ بریتییه‌ له‌ چه‌مكی باڵایی (واته‌ له‌سه‌ره‌وه‌ بۆ خواره‌وه‌)، نه‌ك چه‌مكی بنكه‌یی (له‌ خواره‌وه‌ بۆ سه‌ره‌وه‌). كه‌واته‌ ئه‌و بزوتنه‌وانه‌ هزر به‌گه‌ڕ ده‌خه‌ن له‌ واقیعدا به‌ هه‌موو شوێنه‌وار و ڕه‌نگدانه‌وه‌كانییه‌وه‌، به‌ڵام ڕه‌نگه‌ له‌ ڕێگه‌ی‌ لێكه‌وته‌كانییه‌وه‌  هزر كۆتوبه‌ند بكه‌ن.

باسی سێیه‌م
چاكسازی و نوێگه‌ریی له‌ هزری سیاسیی ئیسلامییدا: له‌مپه‌ڕ و ده‌روازه‌كان

په‌ره‌دان به‌ هزری سیاسیی ئیسلامیی پێویستی به‌ خوێندنه‌وه‌ی ڕه‌خنه‌گرانه‌ی‌ كه‌له‌پوره‌كه‌ی‌ هه‌یه‌ له‌ سۆنگه‌ی‌ به‌ها باڵاكانی سروشه‌وه‌. پێویستی به‌ گه‌ڕانه‌وه‌ هه‌یه‌ بۆ سه‌رچاوه‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ی‌ سروش و ئه‌و سیستمه‌ سیاسییه‌ ئیلهامبه‌خشه‌ی‌ كه‌ پێغه‌مبه‌ر و جێنشینه‌كانی‌ بنیاتیان نا. خۆ ئه‌گه‌ر بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ ئه‌و شیكارییانه‌ی سروش كه‌ له‌لایه‌ن زانایانی‌ پێشینمانه‌وه‌ كراون، ڕه‌نگه‌ به‌شێكی بۆ ڕۆژگاری ئه‌مڕۆ ده‌ست نه‌ده‌ن و پابه‌ندبوون به‌ شیكارو خوێندنه‌وه‌ی‌ ئه‌وكاته‌ بۆ ده‌قه‌كان ڕه‌نگه‌ دوورمان بخه‌نه‌وه‌ له‌ مه‌به‌ستیی سه‌ره‌كیی ده‌قه‌كانی‌ سروش و به‌مه‌ش دوور بكه‌وینه‌وه‌ له‌و واقیعه‌ی‌ كه‌ ئێسته‌ له‌گه‌ڵیدا به‌ركه‌وتنمان هه‌یه‌.
نوێگه‌ری له‌ هزری سیاسیی ئیسلامییدا كارێكی ئاسان نییه‌ و چه‌ندین له‌مپه‌ر و ڕێگری به‌رده‌مدایه‌، كه‌ دیارترینیان ئه‌مانه‌ن(7 ):
1.    ململانێیه‌كی گه‌وره‌ هه‌یه‌ له‌ نێوان نوێگه‌ری و چه‌قبه‌ستوویی، واته‌ لێره‌ و له‌وێ‌ كه‌سانێكی زۆر به‌ره‌نگاری نوێبوونه‌وه‌ی‌ هزریی ده‌بنه‌وه‌، كه‌ به‌شێكیان له‌و كه‌س و گروپانه‌ن كه‌ زۆر پارێزگارن و په‌یوه‌ستن به‌ ده‌قی‌ زانایانی پێشینه‌وه‌و خۆیان له‌به‌رده‌میدا به‌ بچووك ده‌بینن و توانای‌ نوێبوونه‌وه‌و ئیجتیهادیان نیه‌، به‌شه‌كه‌ی‌ تریشی ئه‌و هێز و ده‌سه‌ڵاتدارانه‌و داروده‌سته‌كانیانن كه‌ له‌ پێگه‌ی‌ خۆیان ده‌ترسن، چونكه‌ ڕه‌نگه‌ ئه‌و گۆڕانكارییانه‌ی‌ كه‌ نوێگه‌ریی له‌ هزردا ده‌یهێنێته‌ كایه‌وه‌، به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی‌ ئه‌وان بخاته‌ مه‌ترسییه‌وه‌.
2.    تێكه‌ڵكردنێك هه‌یه‌ له‌ نێوان ئاینی‌ ئیسلام و كه‌له‌پوره‌كه‌ی‌ له‌ هه‌موو بواره‌كانی ڕاڤه‌ و ته‌فسیری قورئان و فیقه و مێژوو وهزر و فلسه‌فه‌ و زانستی كه‌لام و سۆفیگه‌ری. ئه‌م تێكه‌ڵییه‌ وایكردووه‌ خه‌ڵك نه‌توانێت له‌ یه‌كترین جیا بكاته‌وه‌. پابه‌ند به‌ ئاینه‌كه‌وه‌ ئه‌ركه‌، به‌ڵام مه‌رج نیه‌ ئێمه‌ خۆمان وابه‌سته‌ی‌ ده‌قی زانایه‌ك یان ڕه‌وت و ڕێبازێك یان قۆناغێكی مێژوویی یان جۆرێك له‌ ڕاڤه‌و تێگه‌یشتن بۆ ده‌قه‌كان بكه‌ین كه‌ له‌گه‌ڵ واقیعی ئه‌مڕۆدا نایه‌ته‌وه‌. سوننه‌تی ژیانیش پێشكه‌وتن و په‌ره‌سه‌ندنه‌ بۆیه‌ ئیسلام داوای‌ بیركردنه‌وه‌و ئیجتیهاد ده‌كات به‌پێی قۆناغه‌ جیاوازه‌كان.

3.    ڕووكه‌شبینی و ساویلكه‌یی و پشتنه‌به‌ستن به‌ مه‌به‌سته‌كانی‌ شه‌ریعه‌ت ڕێگرێكی تر له‌به‌رده‌م نوێبوونه‌وه‌دا. هه‌ندێك مه‌سه‌له‌ هه‌یه‌ كه‌ له‌ شه‌رعدا بڕیاری لێدراوه‌ په‌یوه‌ندیی به‌ هۆكاره‌كه‌یه‌وه‌ هه‌یه‌و به‌ نه‌مانی‌ هۆكاره‌كه‌شی ڕه‌نگه‌ حوكمه‌كه‌شی بگۆڕێت، واته‌ بابه‌تێكی په‌رسستشیانه‌ نیه‌، بۆیه‌ ده‌توانرێت به‌پێی هۆكاره‌ و ئامانجی حوكمه‌كه‌ خوێندنه‌وه‌ی‌ نوێی بۆ بكرێـت. به‌ مانایه‌كی تر، خوێندنه‌وه‌ بۆ ده‌قه‌كان به‌پێی ڕووكه‌شی ده‌قه‌كان و فه‌رامۆشكردنی مه‌به‌سته‌ سه‌ره‌كییه‌كانی شه‌ریعه‌ت كه‌ له‌ پشت ده‌قه‌كانه‌وه‌ بوونی هه‌یه‌، یه‌كێكی تره‌ له‌ ڕێگره‌كانی‌ چاكسازی و نوێگه‌ری له‌ هزری سیاسیی ئیسلامییدا.
4.    به‌كارنه‌هێنانی میكانیزم یان بنه‌مای واڵاكردنی ئامراز و به‌هانه‌كان (فتح الذرائع) له‌ پرسه‌ نوێیه‌ گرنگه‌كانی ژیانی‌ ئه‌مڕۆدا.  هه‌روه‌كچۆن له‌ زۆر حاڵه‌تدا پێویسته‌ ڕێگه‌ له‌ به‌هانه‌و ئامراز بگیرێت (سدّ الذرائع)، پێویسته‌ له‌ هه‌ندێك حاڵه‌تیشدا ده‌رگای‌ بۆ واڵا بكرێت (فتح الذرائع)، چونكه‌ به‌هانه‌كان نه‌هیلێكراوی‌ هۆكاری (وسیلی)ن نه‌ك مه‌به‌ستی (مقصد)، واته‌ هه‌ر كاتێك پێویستمان به‌ ئه‌نجامدانی‌ ئه‌و نه‌هیلێكراوه‌ بوو ئه‌نجامی‌ ده‌ده‌ین. بۆ نمونه‌: سه‌یركردنی عه‌وره‌تی پیاو یان ئافره‌ت وه‌ك هۆكارێك (وسیلة‌) كارێكی نه‌هیلێكراوه‌ نه‌ك وه‌كو مه‌به‌ست (مقصد)، بۆیه‌ هه‌ركاتێك پێویستییه‌كی ڕاسته‌قینه‌ هه‌بوو بۆ ئه‌نجامدانی ئه‌و كاره‌، ئه‌وا پێویسته‌ بنه‌مای‌ (فتح الذریعة) به‌كار بهێنریت و كاره‌كه‌ ئه‌نجام بدرێت به‌ مه‌به‌ستی گه‌یشتن به‌ ئامانجێكی گه‌وره‌تری‌ وه‌ك تیماركردنی نه‌خۆشێك یان له‌ كاتی منداڵبووندا. هه‌مان حاڵه‌ت به‌سه‌ر جۆره‌ جیاوازه‌كانی هونه‌ردا ده‌چه‌سپێت، واته‌ له‌كاتی پێویستدا و له‌ سنووری دیاریكراودا ده‌رگایان بۆ واڵا ده‌كرێت، له‌به‌ر ئه‌و سووده‌ زۆر و كاریگه‌رییه‌ پۆزه‌تیڤه‌ی‌ له‌ ژیانی تاكه‌كان و كۆمه‌ڵگه‌دا دروستی ده‌كات، ئه‌گه‌ر به‌ باشی به‌كاربهێنرێت. خۆ بۆ مه‌سه‌له‌ سیاسییه‌كان كه‌ په‌یوه‌ندیی ڕاسته‌وخۆیان به‌ ژیانی سیاسیی خه‌ڵك و ده‌وڵه‌تانه‌وه‌ هه‌یه‌و ئاڵۆز و فره‌ڕه‌هه‌ندن، ئه‌وه‌ پێویسته‌ ئه‌و بنه‌مایه‌ سوودی‌ گه‌وره‌ی‌ لێببینرێت و زۆر ده‌روازه‌ی‌ پێبكرێته‌وه‌.

5.    پاشكۆیه‌تی و وابه‌سته‌یی بیرمه‌ند یه‌كێكی تره‌ له‌و ڕێگرییانه‌ی‌ كه‌ ده‌ستی بیرمه‌ند ده‌گرێت و ناهێڵێت وه‌كو ئه‌وه‌ی‌ پێویسته‌ بیر بكاته‌وه‌ یان بڕیار بدات، چونكه‌ هه‌ر بیرمه‌ندێك پاشكۆ بێت یان وابه‌سته‌ بێت به‌ پارتێك یان ڕێكخراوێك یان ده‌وڵه‌تێك یان وه‌زاره‌تێك یان ئاراسته‌یه‌كی سنورداركه‌ره‌وه‌، ڕه‌نگه‌ نه‌توانێت وه‌كو پێویسته‌ ئه‌وه‌ی‌ ده‌یزانێت یان ئه‌وه‌ی‌ په‌ی پێده‌بات یان ئه‌وه‌ی‌ پێویسته‌ بیڵێت، باسی بكات، چونكه‌ ڕه‌نگه‌ ئه‌و لایه‌نه‌ی‌ ئه‌م وابه‌سته‌ی‌ ده‌بێت ئازادیی‌ ته‌واوی‌ پێنه‌دات بۆ ئه‌وه‌ی‌ به‌ پێی پێویست ڕای خۆی له‌سه‌ر بابه‌ت و ڕووداوه‌كان بڵێت، یان نوێگه‌ریی پێویست بكات، له‌و حاڵه‌ته‌شدا هزری ئه‌و بیرمه‌نده‌ ده‌بێته‌ ئامرازێكی پۆزش و به‌هانه‌هێنانه‌وه‌ وبانگه‌شه‌كردن یان شه‌رعییه‌تدان به‌ ڕه‌وت یان لایه‌ن یان ده‌زگا یان ئاینزا یان وڵاتێكی دیاریكراو. بۆیه‌ پێویسته‌ بیر ئازاد بێت، پێویسته‌ بیرمه‌ندیش ئازادانه‌ بیرباته‌وه‌و بڕیار بدات و نوێگه‌ریی بكات.
6.    نه‌بوونی هوشیاریی به‌ زه‌مه‌ن و كات، ڕابردوو و ئێستا و ئاینده‌. پێویسته‌ خوێندنه‌وه‌مان بۆ ڕووداوه‌كان و واقیع به‌پێی خوێندنه‌وه‌ی‌ دووربینانه‌ بێت بۆ هه‌رسێ ده‌مه‌كه‌ی‌ زه‌مان، ئینجا حوكم له‌سه‌ر دیارده‌و حاڵه‌ت و ڕووداوه‌كان بده‌ین، واته‌ پێویسته‌ گه‌وره‌تر له‌ سیاقی ڕووداو و دیارده‌كان و واقیع بیر بكه‌ینه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ بتوانین خوێندنه‌وه‌یه‌كی وردمان بۆیان هه‌بێت و له‌ نێو ڕوداوه‌كان و واقیعدا ون نه‌بین و خۆمان و بیرمان زایه‌ نه‌كه‌ین. هه‌ندێك بیر و تێز له‌ كاتی خۆیاندا گرنگ بوون و كاریگه‌ریی خۆیان هه‌بووه‌، به‌ڵام بۆ ئێستا ناگونجێن و ده‌بنه‌ ڕێگر و له‌مپه‌ر و قورساییه‌كی گه‌وره‌ له‌سه‌ر شانمان، چونكه‌ بۆ واقیعی ئێستامان ده‌ست ناده‌ن.
7.    كه‌میی فه‌قیهی بیرمه‌ندی نوێگه‌ر یه‌كێكی تره‌ له‌ گرفتانه‌ی‌ وایكردووه‌ كه‌ نوێگه‌ریی ته‌واو و تێروته‌سه‌ل ڕوونه‌دات، به‌ واتایه‌كی تر، كه‌من ئه‌و كه‌سانه‌ی‌ هه‌رسێ سیفه‌تی "فه‌قیه" و "بیرمه‌ند" و "نوێگه‌ر"یان تێدا كۆ ببێته‌وه‌، واته‌ زۆرێك له‌وانه‌ی‌ شاره‌زایی ته‌واویان له‌ شه‌رعدا هه‌یه‌ ناتوانن واقیعبین بن و له‌گه‌ڵ گۆڕانكارییه‌كانی سه‌رده‌مدا بڕۆن و میكانیزمه‌كانی‌ نوێگه‌ریی فیكری سیاسی ئیسلامی بدۆزنه‌وه‌، ئه‌وانه‌شی ئه‌و میكانیزمانه‌یان لایه‌ نه‌یانتوانیوه‌ به‌ ته‌واوی‌ له‌ ده‌قه‌ شه‌رعییه‌كان تێبگه‌ن، بۆیه‌ كاتێك ده‌ستیان داوه‌ته‌ ئه‌و ئه‌ركه‌ گرانه‌ (نوێگه‌ری) كاره‌كه‌یان ناته‌واو ده‌رچووه‌و كه‌وتونه‌ته‌ هه‌ڵه‌ی‌ میتۆدی و ئوصولییه‌وه‌، واته‌ هه‌ڵگرتنی ئه‌و ئه‌ركه‌و ته‌واوكردنی وێنه‌كه‌ پێویستی به‌ هه‌ردوكیان هه‌یه‌، كه‌ باشتر وایه‌ له‌ كه‌سانی نوێگه‌ردا كۆببنه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ ڕێگاكه‌ ڕوونتر بێت و ئامرازه‌كانی گه‌یشتن به‌ مه‌نزڵ نزیكترمان بكاته‌وه‌ له‌ ئامانج و مه‌به‌سته‌ باڵاكه‌ش به‌ باشی بپێكین كه‌ نوێگه‌رییه‌كی‌ تێرو ته‌واوه‌.

بۆیه‌ جارێكی تر جه‌خت دكه‌نه‌وه‌ له‌وه‌ی‌ كه‌ بیرمه‌نده‌كانی پێشینی هزری سیاسیی ئیسلامیی مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ واقیعی خۆیان كردووه‌، بۆیه‌ ئه‌وان چاره‌سه‌ری ده‌رده‌كانی‌ ئه‌مڕۆیان لا نیه‌، بۆیه‌ پێویسته‌ بۆ نوێگه‌ری له‌ هزری ئیسلامیدا بۆ هه‌موو شتێك نه‌گه‌ڕێینه‌وه‌ لای‌ ئه‌وان و بۆ وه‌ڵامی هه‌موو پرسیارێك ڕوو له‌وان نه‌كه‌ین، چونكه‌ جۆر و شێوازی‌ پرس و كێشه‌كانی‌ واقیعی ئه‌وان له‌گه‌ڵ واقیعی ئه‌مڕۆدا زۆر جیاوازن.
هه‌وڵه‌كانی نوێگه‌ری و چاكسازیی‌ سیاسیی له‌ هزری ئیسلامیدا زۆر و جۆراو جۆرن، هه‌ر هه‌وڵێك و جۆرێك له‌ میتۆد یان جۆره‌ ده‌روازه‌یه‌كی تایبه‌تی به‌كارهێناوه‌ بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌كه‌ی‌، زۆرن ئه‌و پۆلێنانه‌ی‌ كه‌ بۆ هه‌وڵه‌كانی نوێگه‌ری و چاكسازی سیاسی له‌ هزری ئیسلامییدا ئه‌نجام دراون، دیارترین ئه‌و ده‌روازانه‌ بریتین له‌: ده‌روازه‌ی‌ كلتوری، ده‌روازه‌ی‌ ده‌ستوری و دامه‌زراوه‌یی، ده‌روازه‌ی‌ سیاسی، ده‌روازه‌ی‌ بزاڤیی ئیسلامیی. كه‌ هه‌ر یه‌كێكیان به‌جۆرێك هه‌وڵی چاكسازی و گۆڕینی واقیعی سیاسیی ئیسلامیی داوه‌.
پشتبه‌ستن به‌ میتۆدۆلۆجیی مه‌به‌سته‌كانی شه‌ریعه‌ت گرنگترین ده‌روازه‌و میكانیزمه‌ بۆ نوێگه‌ری و چاكسازی له‌ هزری سیاسیی ئیسلامییدا.

پشتبه‌ستن به‌ مه‌به‌سته‌كانی شه‌ریعه‌ت له‌ پرسیاری (چۆن؟)ه‌وه‌ ده‌مانگوێزێته‌وه‌ بۆ پرسیاری (بۆ؟) له‌ مه‌سه‌له‌ گشته‌كی و به‌شه‌كییه‌كانیشدا، ئه‌مه‌ش ده‌روازه‌یه‌كی گرنگه‌ بۆ گه‌یشتن به‌ چاره‌سه‌ره‌ی زۆرێك له‌ كێشه‌ هه‌نووكه‌ییه‌كانی هزری سیاسیی ئیسلامیی كه‌ تا ئێستا پێیانه‌وه‌ ده‌ناڵێنین، چونكه‌ تا ئێستا به‌دوای‌ وه‌ڵامی (چۆن؟)دا گه‌ڕاوین و بیرمان نه‌كردووه‌ته‌وه‌ (بۆ؟)ی‌ سه‌ره‌تاو ده‌ره‌نجامه‌كان و پابه‌ندبوون پێیانه‌وه‌ به‌و شێوه‌یه‌ی زانیایانی پێشینمان بڕیاریان لێداوه‌ وه‌ڵام بده‌ینه‌وه‌.
به‌دید نوێ و خوێندنه‌وه‌ی‌ واقیعی ئێستای‌ موسڵمانان و مرۆڤایه‌تی، له‌ ڕێگه‌ی‌ ده‌روازه‌ی‌ مه‌به‌سته‌كانی شه‌ریعه‌ته‌وه‌، ده‌توانین هه‌نگاوی‌ مه‌زن هه‌ڵگرین و بناغه‌ی‌ زانستێكی سیاسیی ئیسلامی و تیۆری سیاسیی ئیسلامیی تۆكمه‌ دابڕێژین.
پێویسته‌ به‌م ده‌روازه‌یه‌ پرسیاری ئه‌وه‌ بكه‌ین بۆ كه‌ مه‌به‌سته‌ باڵاكانی مرۆڤ كه‌ په‌یوه‌ستن به‌ مافی مرۆڤ و خۆشگوزه‌رانیی مرۆڤه‌وه‌ چۆن تیۆری بۆ دابڕێژین و واقیعی سیاسیی كۆمه‌ڵگه‌كان باش بكه‌ین. زۆرێك له‌ مه‌به‌سته‌كانی‌ شه‌ریعه‌ت په‌یوه‌ندییان به‌ سیاسه‌ت و پرسه‌كانییه‌وه‌ هه‌یه‌.
خاڵێكی تری گرنگی‌ پشتبه‌ستن به‌ ماناو ناوه‌رۆكیی سه‌ره‌كیی ده‌قه‌كانی قورئان و سوننه‌ته‌وه‌ بریتییه‌ له‌ به‌مێژووییكردنی هه‌ندێك ڕای فیقهیی زانایانی پێشین، كه‌ بۆ ڕۆژگاری خۆی گرنگ بووه‌و بۆ واقیعی ئه‌مڕۆ سوودی‌ نه‌ماوه‌، بۆیه‌ پێویسته‌ تێبپه‌ڕێنرێت و وابه‌سته‌ی‌ قۆناغه‌ مێژوویه‌كه‌ی‌ خۆی بكرێت، و بیری نوێی له‌سه‌ر بنیات بنرێت.

كۆتایی و ده‌ره‌نجام

ماوه‌ته‌وه‌ بڵێین: هزری سیاسیی ئیسلامیی هه‌نوكه‌ له‌ هه‌موو كات زیاتر پێویستی به‌ چاكسازیی و نوێگه‌ری هه‌یه‌، چاكسازی و نوێگه‌ریش پێویستی به‌ ده‌زگا و كه‌سانێكی ئه‌قڵكراوه‌و به‌رچاوڕوون و دیدڕۆشن هه‌یه‌ كه‌ خاوه‌نی‌ زانستی شه‌رعی و میتۆدی ڕوون و گشتگیری كاری هزریی بن.
ده‌روازه‌ و میتۆده‌كانیش بۆ چاكسازیی و نوێگه‌ریی له‌ هزری ئیسلامییدا زۆر و جۆراو جۆرن، پێویسته‌ سوود له‌ هه‌موویان وه‌ربگیرێت.
پێویسته‌ به‌ میتۆدێكی ڕوون مامه‌ڵه‌یه‌كی ته‌ندروست له‌گه‌ڵ كه‌له‌پوری هزری سیاسیی ئیسلامیی بكرێت، به‌ شێوه‌یه‌ك بكرێته‌ پاشخانێك بۆ سوودلێوه‌رگرتن، نه‌ك بكرێته‌ كۆتوبه‌ند و ڕێگر له‌به‌رده‌م هه‌ر دیدێكی نوێ و ئیجتیهادێكی سه‌سرده‌مییانه‌ كه‌ له‌ ڕوحی سروشه‌وه‌ وه‌رگیرا بێت، ئه‌ویش به‌وه‌ ده‌بێت كه‌ پیرۆزیی‌ له‌و كه‌له‌پوره‌ دابڕنین كه‌ به‌رهه‌می ئه‌قڵی مرۆڤه‌و بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ سه‌رچاوه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی‌ شه‌ریعه‌ت كه‌ بۆ هه‌موو كات و شوێن و كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك گونجاون، بۆ ئه‌م كاره‌ گرانه‌ش پێویستمان به‌ كه‌سانێكی (هزرمه‌ندی شه‌عناسی نوێگه‌ر) هه‌یه‌ كه‌ پاكی سه‌رچاوه‌و ڕه‌سه‌نایه‌تیی بپارێزن و خوێندنه‌وه‌ی‌ وردو واقیعبینانه‌یان بۆ پرس و بابه‌ته‌ هه‌نوكه‌ییه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ و تاكی ئه‌مڕۆ هه‌بێت.
ماوه‌ته‌وه‌ بڵێین: پشتبه‌ستن به‌ متۆدۆلۆجیی مه‌به‌سته‌كانی شه‌ریعه‌ت له‌ دوباره‌ داڕشتنه‌وه‌ی‌ هزر و خوێندنه‌وه‌ی‌ ده‌قه‌كان و په‌یوه‌ستكردنه‌وه‌ی‌ به‌ واقیع گه‌وره‌ترین میكانیزمه‌ بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌كانی‌ نوێگه‌ری و چاكسازی‌ له‌ هزری سیاسیی ئیسلامییدا.
( 1) بۆ پێناسه‌كانى سیاسه‌ت بڕوانه‌: د. عامر مصباح، معجم العلوم السیاسیه‌ والعلاقات الدولیه‌، دار الكتاب الحدیث، القاهره‌، 2009، ص ص346-349. و د. محمد نصر مهنا، علم السیاسه‌، ص ص23-29. د. عبد المعطی محمد عساف، مقدمه‌ إلى علم السیاسه‌، دار مجدلاوی للنشر والتوزیع، عمان-الأردن، 1987، ط2، ص ص23-67. و د.محمد طه بدوی و د.لیلى أمین مرسی، المبادی‌ء الأساسیه‌ فی العلوم السیاسیه‌، منشأه‌ المعارف، الأسكندریه‌، 2000، ص35-48. هه‌روه‌ها: مسعود عبدالخالق، مه‌وسه‌عه‌ى جودی بۆ چه‌مك و زاراوه‌كانى سه‌رده‌م، نوسینگه‌ى ته‌فسیر بۆ بڵاوكردنه‌وه‌و ڕاگه‌یاندن، هه‌ولێر، 2008، لا37-49.
( 2) بڕوانه‌: د.محمد طه بدوی و د.لیلى أمین مرسی، المبادی‌ء الأساسیة فی العلوم السیاسیه‌، منشأه‌ المعارف، الأسكندریه‌، 2000، ص253.
(3) به‌ راورد بكه‌ له‌گه‌ڵ: د. سه‌باح به‌رزنجی، چه‌ند نیگایه‌ك بۆ هزری ئیسلامی، سه‌نته‌ری زه‌هاوى بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ى فیكریی، سلێمانی، 2016، لا 15-20. هه‌روه‌ها بۆ زانیاریی وردتر له‌سه‌ر سه‌رچاوه‌ ڕاسته‌وخۆ و ناڕاسته‌وخۆكانی هزری سیاسیی ئیسلامیی بڕوانه‌: د. نصر ممحمد عارف، فی مصادر التراث السیاسی الإسلامی: دراسه‌ فی إشكالیه‌ التعمیم قبل الاستقرا‌ء والتأصیل، المعهد العالمی للفكر الإسلامی، فیرجینیا-الولایات المتحده‌ الأمریكیه‌، 1994، ص ص99-113.
(4 ) بۆ زانیاریی زیاتر بڕوانه‌: د. محمد نصر مهنا، علم السیاسه‌، ص ص23-29. د. عبد المعطی محمد عساف، مقدمه‌ إلى علم السیاسه‌، دار مجدلاوی للنشر والتوزیع، عمان-الأردن، 1987، ط2، ص ص182-185. و د. عبدالرحمن الحاج، الخطاب السیاسی فی القرآن: السلطه‌ والجماعه‌ ومنظومه‌ القیم، الشبكه‌ العربیه‌ للأبحاث والنشر، بیروت، 2012، ص ص300-333.
( 5) بۆ زانیاریی زیاتر بڕوانه‌: د. نصر محمد عارف، فی مصادر التراث السیاسی الإسلامی: دراسه‌ فی إشكالیه‌ التعمیم قبل الاستقرا‌ء والتأصیل، المعهد العالمی للفكر الإسلامی، فیرجینیا-الولایات المتحده‌ الأمریكیه‌، 1994، ص80-93.
( 6) بڕوانه‌: د. علی محمد علوان، إشكالیه‌ المنهج فی الفكر الإسلامی المعاصر، مجله‌ العلوم السیاسیه‌، جامعه‌ بغداد، بغداد، العددان 38-39، ص ص371-373.
( 7) به‌راورد بكه‌ له‌گه‌ڵ: د. أمل هندی الخزعلی، الفكر السیاسی الإسلامی المعاصر: تحدیات ومعوقات، مجله‌ العلوم السیاسیه‌، جامعه‌ بغداد، بغداد، العددان 38-39، ص ص301-302.
 
‌ زۆرجار لێكدانه‌وه‌ و ڕاڤه‌كردن بۆ ده‌ق و بابه‌ته‌ دینیه‌كان كاریگه‌ره‌ به‌ جوگرافیا و مێژو و كه‌لتور، وه‌ گه‌ر سه‌رنج بده‌ین له‌ نێو به‌شێك له‌ زانایاندا ئه‌مه‌مان به‌ ڕونى به‌رچاو ده‌كه‌وێت و دڵنیا...‌
‌ له‌وانه‌یه‌ شۆرشه‌كانی شێخ مه‌حموود له‌ زۆربه‌ی شۆرشه‌كانی تر وتار و كتێبی له‌ سه‌ر نووسرا بێت‌ ، به‌ڵام هیچ وتار و كتێبێكم نه‌دۆزیه‌وه‌ تایبه‌ت بێ به‌ جیوگرافیای قه‌ڵه‌مڕه‌وی ڕه‌سمی شێخ مه‌حموود...‌
‌رۆژی (ز24/5/1543، له‌كاتێكدا كه‌له‌سه‌ره‌ مه‌رگدا بوو، زانای فه‌له‌كناس و ماتماتیك وفه‌لسه‌فه‌ نیكۆلاس كۆپه‌رنیكوس ئه‌و توێژینه‌وه‌یه‌ی بڵاوكرده‌وه‌ كه‌تێیدا بیردۆزه فه‌له‌كیه‌‌كه‌ی ئه‌رستۆ تێكوپێك ده...‌
‌له‌گوێزرانه‌وه‌ ریشه‌ییه‌كاندا، رووداوه‌كان به‌یه‌كدا ده‌چن، به‌جۆرێك كه‌له‌وانه‌یه‌ زۆرێك له‌و ڕووداوانه‌ی یه‌ك كۆتاییان هه‌بووه‌ سه‌ره‌تاكانی له‌یه‌كچوو بن. له‌گه‌شت له‌ گومان و نكوڵیكردنیشه‌وه‌ به‌...‌
‌"باوه‌ڕم به‌هه‌ندێك بۆچوون هه‌بوو، بێباوه‌ڕی خۆم له‌سه‌ر بونیاد نابوو- گومانی تێدا نییه‌ كه‌ ڕاگه‌یاندن به‌شدار بووه‌ له‌بڵاوكردنه‌وه‌ی ئه‌م بۆچوونانه‌دا- بێگومان ئه‌گه‌ر ساڵانێك پێش ئێستا من بیرم له‌...‌
‌ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای بڵاوبوونه‌وه‌ی ئاینی ئیسلامه‌وه‌ خاكی كوردان لەلایه‌ن سوپای مسوڵمانانه‌وه‌ فه‌تح كراوه‌، به‌مه‌ش پاش ئه‌وه‌ی ئه‌م ئاینه‌یان قبوڵكرد، خۆیان و ناوچه‌كه‌یان چوونه‌ ژێر سایه‌ی ده‌...‌
‌فیكره‌ى ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ له‌وه‌ دێ، كه‌ له‌ رابردوودا هه‌ر له‌م وێبسایته‌وه،‌ وتارێكم له‌ سه‌ر تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان نووسى، له‌وێدا به‌ڵێنم به‌ خوێنه‌ران دابوو، كه‌ له‌ توێژینه‌وه‌یه‌كدا و به‌ د...‌
‌د. دیاری ئه‌حمد قه‌ساب له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی وته‌ و كرداره په‌سه‌ندكردنه‌كانی پێغه‌مبه‌ر (دروودى خواى لێ بێ) به‌ڵگه‌ی شه‌رعین و، پێویسته‌ له‌سه‌ر موسڵمانان په‌یڕه‌ویی بكه‌ن، به‌ مه‌رجێك به‌ ڕێگه‌یه‌كی در...‌
1 بۆ 8 له‌ کۆی 36     
 
 
  
Copyright ©, All Right Reserved.