ووتار
ڕانانێك بۆ په‌رتووكى "گۆڕانه‌ ژیارییه‌كان و جیهانى ئیسلامیی"
به‌روار: 03/02/2018
بینین:  593

كۆسره‌ت صالح

كۆسره‌ت ساڵح ئه‌حمه‌د
توێژه‌ر و مامۆستاى زانكۆ

ئه‌م په‌رتووكه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا به‌ زمانى ئینگلیزى نووسراوه‌, به‌ ناوونیشانى: Civilization Transformation and The Muslim World له‌لایه‌ن سیاسه‌تمه‌دارى ناودارى توركیا (دكتۆر ئه‌حمه‌د داود ئۆغڵۆ –سه‌رۆك وه‌زیرانى پێشووى توركیا-) له‌ ساڵى 1994 له‌ كوالالامپورى پایته‌ختى مالیزیا رێنووس كراوه‌ و بڵاوكراوه‌ته‌وه‌، هه‌روه‌ها له‌لایه‌ن نووسه‌ر و بیرمه‌ندى میسرى (دكتۆر ئیبڕاهیم به‌یومى غانم) به‌ناوونیشانى: (العالم الإسلامی فی مهب التحولات الحضاریة) بۆ زمانى عه‌ره‌بى وه‌رگێردراوه‌ و له‌ ساڵى 2006 یه‌كه‌م چاپى به‌ عه‌ره‌بى بڵاوكراوه‌ته‌وه‌، هه‌روه‌ها هه‌مان په‌رتووك له‌لایه‌ن (دكتۆر هادى عه‌لى) بۆ سه‌ر زمانى شیرینى كوردى وه‌رگێردراوه‌ و له‌ لایه‌ن سه‌نته‌رى زه‌هاوى بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ى فیكریی، وه‌ك به‌رهه‌مى ژماره‌ 13 ى سه‌نته‌ره‌كه‌ یه‌كه‌م چاپى له‌ ساڵى 2011 بڵاوكراوه‌ته‌وه‌. په‌رتووكه‌كه‌ له‌ هه‌شت به‌ش و دوو پێشه‌كى پێكهاتووه‌، پێشه‌كى وه‌رگێڕ و پێشه‌كى نووسه‌ر، كه‌ له‌ خواره‌وه‌ پوخته‌یه‌ك سه‌باره‌ت به‌ ناوه‌ڕۆكى په‌رتووكه‌كه‌ ده‌خه‌ینه‌ ڕوو.

نووسه‌ر له‌ پێشه‌كیه‌كه‌یدا ئاماژه‌ بۆ قۆناغه‌كانى له‌ دایك بوونى په‌رتووكه‌كه‌ ده‌كات كه‌ به‌ سێ قۆناغى سه‌ره‌كى نووسراوه‌ و وه‌ك توێژینه‌وه‌ له‌ سێ شوێنى جیا پێشكه‌شكراوه‌، دواتر كۆیكردونه‌ته‌وه‌ و كردویه‌تى به‌ كتێب. قۆناغى یه‌كه‌م له‌ دیسه‌مبه‌رى 1989 دواى رووخانى دیوارى به‌رلین، توێژینه‌وه‌یه‌كى له‌ ئه‌سته‌نبۆڵ پێشكه‌ش كردووه‌ ده‌رباره‌ى په‌یوه‌ندییه‌كانى توركیا به‌ یه‌كیه‌تى ئه‌وروپاوه‌، چه‌قى توێژینه‌وه‌كه‌ش قسه‌كردن بووه‌ له‌سه‌ر قه‌یرانه‌ رۆشنبیرییه‌كان و لێكه‌وته‌كانیان. له‌و توێژینه‌وه‌یه‌ پێنج خاڵى سه‌ره‌كى خستۆته‌ ڕوو، داڕووخانى بلۆكى سۆشیالیستى و هه‌بوونى قه‌یرانى ژیارى هه‌مه‌ لایه‌ن، یه‌كێتى ئه‌وروپا هه‌وڵێك بۆ گێڕانه‌وه‌ى ناوه‌ندى شارستانییه‌ت بۆ ئه‌وڕوپا، هۆكاره‌ ژیارییه‌كان و باكگراوندى مێژووى توركیا و په‌یوه‌ندییان به‌ ئه‌ندامیه‌تى توركیا له‌ یه‌كێتیه‌كه‌، رێكه‌ نه‌دان به‌ دروستبوونى ده‌وڵه‌تێكى مسوڵمان له‌ چوارچێوه‌ى ئه‌وروپا، بابه‌تى (ناوه‌ندیه‌تى خود) گه‌وره‌ترین كۆسپى به‌رده‌م فره‌یی و ژیانى هاوبه‌شه‌ له‌ ئه‌وروپادا.

قۆناغى دووه‌م بریتی بووه‌ له‌ نووسینی توێژینه‌وه‌یه‌ك سه‌باره‌ت به‌ پێشینه‌ى فه‌لسه‌فیی و ده‌ره‌نجامه‌ سیاسییه‌كانى گۆڕانه‌ ژیارییه‌كان و به‌راوردێك له‌ نێوان ژیارستانییه‌تى رۆژئاوا و ئیسلام. ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ش به‌ناوونیشانى: (ره‌هه‌نده‌ نوێیه‌كان له‌ په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كادا) كه‌ له‌ ئه‌ڵمانیا له‌ كۆنگره‌ى بیست و سێیه‌مى كۆمه‌ڵه‌ى دیراساتى نێوده‌وڵه‌تى له‌ ئادارى ساڵى 1991 پێشكه‌شكراوه‌. گرنگترین ته‌وه‌ر و گریمانه‌كانى ئه‌و توێژینه‌وه‌یه‌ بریتى بوون له‌ شیكارى تیۆرى (كۆتایی مێژوو) ى فۆكۆ یاما كه‌ پێى وایه‌ سه‌ركه‌وتنى دیموكراتیه‌تى لیبراڵى بریتییه‌ له‌ دواقۆناغى په‌ره‌سه‌ندنى ئایدیۆلۆژیایی مرۆیی، له‌ پاڵ چه‌ند ته‌وه‌رێكى تردا گرنگترینیان: گه‌شبینى به‌ ئاینده‌یی چه‌مكى سیستمى جیهانى نوێ دواى قۆناغى شه‌ڕى سارد، درووستبوونى هێزى خاوه‌ن شووناسى ژیاریی و هاتنه‌كایه‌یی هاوسه‌نگى له‌ په‌یكه‌رى هێزدا له‌ ناوچه‌ى ئه‌ورۆئاسیا كه‌ سه‌ره‌نجامه‌كه‌ى بریتى ده‌بێت له‌ سه‌رهه‌ڵدانى دژایه‌تى و پشێوى سیاسیی له‌ برى دروستبوونى سیستمێكى جیهانى كارا، سه‌رهه‌ڵدانه‌وه‌ى ژیارستانى ئیسلامى و بوون به‌ به‌دیلى ژیارستانیه‌تى رۆژئاوا بێ ئه‌وه‌ى ببێته‌ سه‌رچاوه‌ى هه‌ڕه‌شه‌ى سیاسی بۆى.

قۆناغى سێییه‌م خۆى له‌ پێداچوونه‌وه‌ و دووباره‌ دارشتنه‌وه‌ى ناوه‌ڕۆكى په‌رتووكه‌كه‌ خۆى ده‌نوێنێت، كه‌ بڕیار بووه‌ یه‌كه‌م گه‌ڕى چاپى به‌ زمانى ئینگلیزى له‌ ساڵى 1992 دا بێت به‌ڵام دواكه‌وتووه‌ بۆ ساڵى 1994 ئه‌و كاته‌ى مامۆستاى بووه‌ له‌ زانكۆى ئیسلامى جیهانیی - مالیزیا.

به‌شى یه‌كه‌م: ڕه‌خنه‌كردنى تیۆرییه‌كانى كۆتایی.

ده‌ستپێكى ئه‌م به‌شه‌ به‌ پێناسه‌كه‌ى (فۆكۆ یاما) بۆ مێژوو ده‌ستپێده‌كات، كه‌ فۆكۆ پێى وایه‌ مێژوو بریتییه‌ له‌: (هه‌وڵدانى مرۆڤ له‌ پێناو جێگیركردنى سیسمتمێكى سیاسیی جیهانیی پێكه‌وه‌ گونجاو). هه‌روه‌ها بۆچوونى فۆكۆ یاما سه‌باره‌ت قه‌ناعه‌تى هیگڵ  به‌ كۆتایی هاتنى مێژوو دواى شه‌ڕى چینا له‌ ساڵى 1806 دووپاتده‌كاته‌وه‌، چۆن هیگڵ قه‌ناعه‌تى وابووه‌ كه‌ هیچ پره‌نسیپ و بنه‌مایه‌كى تر نابنه‌ جێگره‌وه‌ى لیبراڵیه‌تى دامه‌زراو له‌ سه‌ر ئازادى و یه‌كسانى له‌ سیاسه‌ت و حوكمڕانیدا، به‌هه‌مان شێوه‌ فۆكۆ یاما قه‌ناعه‌تى وایه‌ كه‌ دیموكراسیه‌تى رۆژئاوا تیۆرییه‌كى هێگڵى به‌رجه‌سته‌ كردووه‌ و ئیدى مێژووى مرۆڤایه‌تى له‌ ڕووى په‌ره‌سه‌ندنه‌وه‌ گه‌یشتووه‌ به‌ كۆتا و هیچ مۆدێلێكى جوانتر نایه‌ته‌كایه‌وه‌.

دوای شیكارییه‌كى وردى ئه‌و پرسه‌ ده‌گات به‌و ئه‌نجامه‌ى كه‌ راگه‌یاندنى كۆتایی مێژوو به‌و واتایه‌یی كه‌ كۆتایی په‌ره‌سه‌ندنى فیكرى مرۆیی بێت، واته‌ كۆتایی ئایین و ئایدیۆلۆژیا و مێژوو، جگه‌ له‌ بانگه‌شه‌ى سۆفستائییه‌كان و چه‌ند نه‌گۆڕێكى پڕوپووچ شتێكى تر نییه‌، كه‌ وێناى رووخانى سۆشیالیزم به‌شێوه‌یه‌ك ده‌كات گوایه‌ سه‌ركه‌وتنى كۆتاییه‌ بۆ به‌هاكانى دیموكراسى لیبراڵیزم، له‌كاتێك راستیه‌كه‌ى ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هاوسه‌نگى ناوخۆیی بۆ هه‌ر شارستانیه‌تێك له‌ پێكه‌وه‌ سازانى لایه‌نه‌كانى ده‌ررونى و كۆمه‌ڵایه‌تیی و رایه‌ڵه‌كانیانه‌ له‌گه‌ڵ سیسته‌مى ئابوورى و سیاسییدا، هه‌روه‌ها بنه‌ما وجودییه‌كانى مرۆڤبوون و ئازادى و سه‌لامه‌تى تاك و زاڵكردنیان به‌سه‌ر هه‌یمه‌نه‌ى په‌یكه‌ره‌ ته‌كنیكییه‌كان سه‌ركه‌وتنى ژیارستانى و خۆپارێزى له‌ هه‌ستى نامۆبوون به‌رهه‌م دێنێت. هه‌ر خودى نه‌بوونى ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ سۆشیالیستیه‌كان هۆكارى رووخانى شارستانیه‌ته‌كه‌ش بووه‌، نه‌وه‌ك شتێكى تر، ئه‌میش به‌هۆكارى له‌ ده‌ستدانى ئیدراكى زاتى كه‌ مرۆڤى رۆژئاوایی له‌ ده‌ستى داوه‌.  له‌ كۆتایی ئه‌م به‌شه‌دا ده‌نووسێت: "مێژوو هێشتا كۆتایی پێنه‌هاتووه‌، هێشتا رێره‌وه‌كانى له‌ قۆناغى ژیاندایه‌ به‌ ئاڕاسته‌ى هاوسه‌نگى".

به‌شى دووه‌م: ڕه‌هه‌نده‌كانى قه‌یرانه‌ ژیارییه‌كه‌.
له‌م به‌شه‌دا نووسه‌ر تیشك ده‌خاته‌ سه‌ر چه‌ند ره‌هه‌ندێكى لێكه‌وته‌ى قه‌یرانى ژیاریی رۆژئاوا، كه‌ گرنگترینیان ئه‌مانه‌ى خواره‌وه‌ن: نه‌مانى ئاسایشى بوون و نامۆبوونى هۆشیاریی تاكه‌كه‌سى له‌ سه‌رده‌مى پیشه‌سازییدا، رێژه‌گه‌ریی مه‌عریفی و زانست، تێكچوونى په‌یوه‌ندیی نێوان ئه‌خلاق و مادده‌، تێكچوونى هاوسه‌نگى ژینگه‌یی، قۆرخكردنى فه‌رهه‌نگى ئینسانی یان كۆتایی فره‌یی. هه‌ر به‌ دیاریكردنى هێڵه‌ گشتییه‌كانى ئه‌م ره‌هه‌ندانه‌ نه‌وه‌ستاوه‌، به‌ڵكو شیكارى وردى تۆكمه‌ى له‌سه‌ر تاكه‌ تاكه‌ى ئه‌م خاڵانه‌ى سه‌ره‌وه‌ى خستۆته‌ ڕوو. ئه‌و پێى وایه‌ كه‌ پێشكه‌وتن هه‌میشه‌ دیارده‌یه‌كى ئه‌رێنى بووه‌، كه‌چى له‌ نیوه‌ى دووه‌مى سه‌ده‌ى بیسته‌م، به‌ دیاریكراوى له‌ دواى ئازار و مه‌ینه‌تییه‌كانى دواى خستنه‌خواره‌وه‌ى بۆمبه‌ ئه‌تۆمییه‌كان بۆسه‌ر هێرۆشیما و ناكازاكى به‌جێیان هێشت، ئه‌وه‌ ریزبه‌ندى لۆژیكى له‌ نێوان ژیرى و زانست و په‌ره‌سه‌ندنى ماددى و پێشكه‌وتن و گه‌شبینى به‌ ئاینده‌ گۆڕا بۆ هه‌ستكردن به‌ ترس و تۆقاندن له‌ ئه‌نجامى خه‌سڵه‌ته‌ وێرانكارییه‌كه‌ى زانسته‌وه‌.

له‌ سه‌رنجێكى تردا ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ شارستانیه‌تى رۆژئاوا به‌ پشتبه‌ستن به‌ خه‌سڵه‌ته‌ ته‌كنه‌لۆژییه‌كانى توانیویه‌تى گۆڕانكارى ریشه‌یی له‌ ئامرازه‌كانى رێنماییكردنى تاك و كۆمه‌ڵگه‌ ئه‌نجام بدات، چونكه‌ زانست و ته‌كنه‌لۆژیا به‌و سیفه‌ته‌یان كه‌ دوو گۆڕاون و پشت به‌ستوون به‌ ئامرازه‌كانى بازاڕ، كاریانكردووه‌ له‌سه‌ر پێكهێنانى سیستمى ئه‌خلاقى نوێ له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا، كه‌ سه‌ره‌نجام ئامرازه‌كانى بازار زاڵبوون به‌سه‌ر بنه‌ما ئه‌خلاقییه‌كاندا، به‌ڵكو پێشیشیان كه‌تنه‌وه‌ له‌ گرنگی بووندا، به‌واتاییه‌كى تر، پاره‌ و سامان شوێنى به‌ها و مه‌عنه‌ویاتى گرتۆته‌وه‌ به‌ڵكو گرنگتریش، كه‌ ئه‌مه‌ش كاره‌ساتێكى مه‌ترسیداره‌. ئه‌مه‌ش هۆكارێكى سه‌ره‌كییه‌ كه‌ به‌پێویستى ده‌زانێت فۆڕمێكى ره‌خنه‌یی راسته‌قینه‌ سه‌باره‌ت به‌ سیستمى به‌هاكان و ژینگه‌ و دووباره‌ داڕشتنه‌وه‌ى مه‌فاهیمه‌ فه‌لسه‌فییه‌كان هه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ى له‌برى دڵه‌ڕاوكێ و كاره‌سات، به‌رهه‌مه‌ ژیارییه‌كان ببنه‌ سه‌رچاوه‌ى هێمنى و ئارامى و خزمه‌تى مرۆڤ و گه‌ردوون.

به‌ تێبینییه‌كى گرنگ سه‌باره‌ت به‌ كلتوور كۆتایی به‌م به‌شه‌ دێنێت: "له‌ كۆتاییدا زۆر به‌ كورتى ده‌ڵێم كه‌ شارستانییه‌تى ئه‌وروپا -له‌ هه‌وڵه‌ بێوچانه‌كانیدا بۆ به‌جیهانیكردن و سه‌پاندنى نموونه‌ زۆركارییه‌كه‌ى- به‌شێوه‌یه‌كى زۆر كارا سه‌ركه‌وتوو بووه‌ له‌ په‌راوێزخستنى كلتووره‌كانى تردا، ئه‌گه‌ر بێتو ئه‌م پرۆسه‌یه‌ رانه‌گیرێت، ره‌نگه‌ شارستانێتى و كلتووره‌كانى تر كه‌ تا ئێستاش له‌به‌رچاو ماون له‌ناو بچن".

به‌شى سێیه‌م: هه‌وڵه‌كانى زاڵبوون به‌سه‌ر قه‌یرانه‌ ژیارییه‌كه‌دا.
له‌م به‌شه‌دا نووسه‌ر هه‌وڵى چاره‌سه‌ركردنى قه‌یرانى ژیارى رۆژئاوا ده‌خاته‌ ڕوو له‌ رێگه‌ى پێشكه‌شكردنى سێ هه‌وڵى بنه‌ره‌تیی و ریشه‌یی، كه‌ ئه‌مانه‌ن: "ریفۆرمه‌كانى عه‌لمانیه‌تى زانستی، چاره‌سه‌رێكى مه‌سیحیه‌تى نوێ، گواستنه‌وه‌ى ناوه‌ندى شارستانییه‌ت".
ئه‌م سێ هه‌وڵه‌ وه‌ك پێكهاته‌ى سه‌ره‌كى هه‌ره‌مى ئه‌م به‌شه‌ خۆیان ده‌نوێنن. له‌ هه‌ریه‌كێك له‌م برگانه‌دا به‌وردى تیشك ده‌خاته‌ سه‌ر چه‌ند تێزێكى مه‌عریفى و زانستى. یه‌كێك له‌و تێزه‌ گرنگانه‌ى كه‌ ده‌یانوروژێنێت بریتییه‌ له‌ هه‌ڵه‌ى هه‌ژماركردنى مرۆڤ به‌ چه‌قى گه‌ردوون، ئه‌مه‌ش جیا له‌وه‌ى هه‌ڵه‌یه‌كى كوشنده‌یه‌، پێویستى به‌ چاره‌سه‌رى خێراش هه‌یه‌. دواتر پرسى بوونى خودا و پێگه‌كه‌ى له‌ شارستانیه‌تى رۆژئاوا ده‌خاته‌ به‌ر باس، ئه‌و پێى وایه‌ خوداى زانست له‌ مێژووى شارستانێتى رۆژئاوادا له‌ هه‌موو خوداكانى تر چاوچنۆكتره‌، هه‌روه‌ها مۆدێرنیته‌ هه‌موو شێوه‌كانى خودایه‌تى پوچه‌ڵكردونه‌ته‌وه‌ له‌ پێناو هێنانه‌دى ئازادى ڕه‌ها بۆ مرۆڤه‌كان، ئه‌مه‌ش به‌ دروستكردنى چه‌ندین خودا و ئایین كه‌ له‌ هه‌موو لایه‌كه‌وه‌ چوارده‌ورى مرۆڤیان داوه‌، وه‌ك عه‌لمانیه‌ت و فه‌لسه‌فه‌ى زانستى، كه‌چى له‌ كۆتاییدا ده‌ركه‌وت كه‌ هه‌موو ئه‌مانه‌ به‌ربه‌ست و رێگرن له‌ به‌رده‌م گه‌یشتن به‌ ئازادى راسته‌قینه‌.

یه‌كێك له‌و ته‌رحه‌ هه‌ره‌ به‌هێزانه‌ى نووسه‌ر له‌و به‌شه‌ پێشكه‌شیان ده‌كات بریتییه‌ له‌ چاره‌سه‌ركردنى قه‌یرانه‌ ژیارییه‌كانى ژیارستانییه‌تى رۆژئاوا له‌ رێگه‌ى گواستنه‌وه‌ى ناوه‌ندى شارستانییه‌ت بۆ شوێنێكى تر، كه‌ ژینگه‌كه‌ى گونجاو و له‌بارتربێت بۆ بوون به‌ سه‌نته‌رى شارستانى هاوچه‌رخ له‌ ناوه‌ندى ئێستاى شارستانییه‌تى رۆژئاوا. ئه‌و ناوه‌نده‌ نوێییه‌ى شارستانییه‌ت له‌ دیدى ئه‌ودا بریتییه‌ له‌ بنیاتنانى سه‌نته‌رێكى شارستانێتى له‌ پاسیفیكدا، تایبه‌ت دواى ده‌ستكه‌وته‌ مه‌زنه‌ ئابووریه‌كانى ژاپۆن و هه‌شت پڵنگه‌كانى ئاسیا (كۆریای باشوور، تایوان، هۆنگكۆنگ، سه‌نگافوره‌، مالیزیا، تایلاند، ئه‌ندونیسیا و فلیپین)، ده‌كرێ وه‌سفى ئه‌و سه‌نته‌ره‌ ئاسیاییه‌ بكرێت به‌وه‌ى كه‌ نوێخوازه‌ و ده‌ستگره‌ به‌ كلتوره‌ كلاسیكیه‌كانیش، كه‌ دواى ئیدراكى زاتى و به‌هاكان به‌ هاورێیه‌تى ده‌وڵه‌مه‌ندى و فره‌چه‌شنى پێوه‌ره‌ مێژوویی و شارستانییه‌ته‌كانى ئه‌م ناوچه‌یه‌ ببنه‌ ده‌سته‌به‌رى سه‌ركه‌وتنى ئه‌و ناوه‌نده‌ و زاڵبوونى به‌سه‌ر قه‌یرانه‌ كه‌ڵه‌كه‌بووه‌كانى شارستانییه‌تى هاوچه‌رخى رۆژئاوا، سه‌ره‌ڕایی هه‌موو به‌ربه‌سته‌كان كه‌چى هێشتا چاوه‌روان ده‌كرێ گرفتارى سه‌نته‌رى پاسیفیكى له‌ نێوان سندانى به‌جیهانیكردن و چه‌كوشى ناسیۆنالیزمدا به‌رده‌وامبێت.

له‌كۆتا بڕگه‌ى ئه‌م به‌شه‌ ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ ئه‌گه‌رى ئه‌وه‌ هه‌یه‌ ناوچه‌ى پاسیفیك رۆڵێكى شارستانى میحوه‌رى ببینێت له‌ماوه‌ى سه‌ده‌ى بیست ویه‌كه‌مدا، گرنگترین هۆكارى ئه‌م رۆڵگێرانه‌ش خۆى له‌ ژینگه‌كه‌ى ده‌بینێته‌وه‌، كه‌ بریتییه‌ له‌ ژینگه‌یه‌كى پێكهاته‌یی چاكسازى پێكهاتوو له‌ توخمه‌كانى رۆحانییه‌ت و ئایینیی و فه‌لسه‌فیی و كلتوورى، كه‌ به‌ تێكڕایی زه‌مینه‌ سازى ده‌كه‌ن بۆ رووبه‌ڕووبونه‌وه‌ى تێكچوونه‌ ژینگه‌یی و ئه‌خلاقی و ماددی و نه‌فسی و وجودییه‌كان، كه‌ بریتین له‌ لێكه‌وته‌ى قه‌یرانه‌ ژیارییه‌ هاوچه‌رخه‌كه‌، سه‌ره‌ڕایی هه‌موو ئه‌مانه‌، هێشتا زووه‌ مژده‌ى سه‌ركه‌وتنى ئه‌و ناوه‌نده‌ شارستانییه‌ته‌ رابگه‌ینین و ئاهه‌نگى بۆ بگێڕین.

به‌شى چواره‌م: ڕه‌هه‌نده‌ سیاسییه‌كانى گۆڕانه‌ ژیارییه‌كه‌.

چه‌شنى به‌شه‌كانى رابردوو، ئه‌م به‌شه‌ش به‌سه‌ر چه‌ند بڕگه‌یه‌ك دابه‌ش ده‌كات. ناوونیشانى برگه‌ى یه‌كه‌م بریتییه‌ له‌ "گۆڕانى ژیاریی و سیستمى جیهانیی" به‌ گریمانه‌یه‌كى مۆدێرنیزمى ده‌ست به‌ شیكارییه‌كانى ئه‌م بڕگه‌یه‌ ده‌كات ئه‌میش بریتییه‌ له‌ پێشه‌نگایه‌تى سیسته‌مى جیهانى نوێ له‌ پێشكه‌وتنه‌ ماددیه‌كان به‌راورد به‌ سیستمه‌كانى ترى جیهانى به‌ درێژایی مێژووى مرۆڤایه‌تى.
هه‌ر له‌ میانه‌ى شیكارى ئه‌م پرسه‌ باس له‌ په‌یوه‌ندییه‌كانى نێوان ده‌وڵه‌تى نه‌ته‌وه‌یی و سیستمى ئابوورى ده‌كات له‌ چوارچێوه‌ى سیستمى جیهانى نوێدا. هه‌روه‌ك باس له‌وه‌ش ده‌كات كه‌ ده‌ركه‌وتنى ئه‌م سیستمه‌ جیهانییه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌ده‌ى نۆزده‌هه‌م، كه‌ وه‌ك لێكه‌وته‌ى سه‌پاندنى چه‌مكه‌ داگیركارییه‌كان به‌هۆى باڵا ده‌ستى ناوه‌ندى شارستانییه‌تى ئه‌وروپا سیستمه‌ جیهانییه‌ نوێیه‌كه‌ به‌سه‌ر هه‌موو جیهان سه‌پێنرا. دوابه‌دواى ئه‌مه‌ لێكه‌وته‌كانى جه‌نگى جیهانى یه‌كه‌م سیستمێكى ترى جیهانى تۆماركرد و ناوه‌ندى شارستانیه‌تیشى له‌ ئه‌وروپاوه‌ بۆ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانى ئه‌مریكا گواسته‌وه‌، به‌مه‌ش له‌ برى له‌نده‌ن نیۆرك بوو به‌ سه‌نته‌رى شارستانییه‌تى هاوچه‌رخ، ئه‌گه‌ر چى هیتله‌ر زۆر هه‌وڵیدا جارێكى ترى قه‌ڵه‌مڕه‌وى و باڵاده‌ستى ناوه‌ندى شارستانییه‌ت له‌ چنگى ئه‌مریكا ده‌ربهێنێت و بیگێڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌وروپا به‌ڵام سه‌ره‌نجام شكستى گه‌وره‌ترى تووشى ته‌واوى كیشوه‌رى ئه‌وروپا كرد.

دواتر ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ جه‌نگى یه‌كه‌مى كه‌نداو هه‌رگیز بریتى نه‌بووه‌ له‌ رزگاركردنى كوێت له‌ ده‌ستى داگیركاره‌ دراوسێكه‌ى به‌ڵكو هه‌وڵیك بوو بۆ داڕشتنه‌وه‌ى سیستمێكى جیهانى نوێ كه‌ دووجه‌مسه‌رى (بلۆكى رۆژهه‌ڵات و بلۆكى رۆژئاوا) كه‌ناربخات و باڵاده‌ستى ئه‌مریكا بسه‌پێنێت و بسه‌لمێنێت. ئینجا ده‌چێته‌ سه‌ر برگه‌ى دووه‌م كه‌ بریتییه‌ له‌: فۆڕمه‌ گریمانه‌كراوه‌كانى پێكهێنانى سیستمێكى نوێى جیهانى. له‌م بڕگه‌یه‌دا ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ ده‌كرێ فۆرمۆله‌ گریمانه‌ كراوه‌كانى پێكهێنانى سیستمێكى نوێى جیهانیی له‌ به‌ر ڕۆشنایی چوار قۆناغى خواره‌وه‌دا شیكاربكه‌ین: (قۆناغی قۆرخكاریی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانى ئه‌مریكا، قۆناغى سه‌رهه‌ڵدانى هێزى نوێ له‌ ئه‌وروپا و ئاسیا، قۆناغى بنیاتنانى سیستمى هاوسه‌نگى هێزه‌كان و قۆناغى گواستنه‌وه‌ى ناوه‌ندى شارستانییه‌ت) له‌ هه‌ریه‌كێك له‌م چوار قۆناغه‌ چه‌ند تێزێكى ورد شیكارده‌كات.

به‌شى پێنجه‌م: ئیسلام به‌دیلێكى تیۆریی و رۆئیایه‌كى نوێییه‌ بۆ سیستمى جیهانیی.
له‌م به‌شه‌دا شیكردنه‌وه‌ ده‌كات بۆ جێگره‌وه‌یه‌كى ژیاریی و شارستانی، هه‌روه‌ها ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ده‌كات كه‌ ئه‌و شیكردنه‌وه‌یه‌ ده‌روازه‌یه‌كى به‌دیل و تێڕوانینێكى پێچه‌وانه‌یه‌ بۆ نموونه‌ى مۆدێرنیزم، ئه‌و مۆدێرنیزمه‌ى پێى وایه‌ هێزێكى بنه‌ڕه‌تیی له‌بن نه‌هاتووه‌ و تا كۆتایی مێژوو به‌رده‌وام ده‌بێت. ئه‌مه‌ش له‌ چه‌ند رێگایه‌كه‌وه‌ ده‌كرێت، گرنگترینیان: (هۆشیارى وجودى ئیسلامیی وه‌ك ده‌روازه‌یه‌كى به‌دیل، پێكه‌وه‌ گونجانى مه‌عریفى و هاوسه‌نگى نێوان سه‌رچاوه‌ ه‌عریفییه‌ ڕه‌ها و رێژه‌ییه‌كان، رۆڵى سیستمى به‌هاكان له‌ ئاڕاسته‌كردنى ژیانى كۆمه‌ڵایه‌تیی و ڕێنماییكردنى میكانیزمه‌كانیدا، هاوسه‌نگى ژینگه‌یی، ڕه‌سه‌نایه‌تى و فره‌كلتووریی) له‌ هه‌ریه‌كێك له‌م بڕگانه‌دا شیكارى پێویست و ورد  ده‌خاته‌ ڕوو.

ئه‌و پێى وایه‌ كه‌سایه‌تیی مسوڵمان هه‌رگیز ئاماده‌ نابێت شه‌رعیه‌ت به‌ سیستمێك بدات له‌سه‌ر حسابى سه‌لامه‌تى بینای تیۆرى و مه‌عریفی كه‌سایه‌تییه‌كه‌ى. هه‌روه‌ك هه‌رگیز جاڕى شه‌ڕ و ململانێ له‌گه‌ڵ گه‌ردوون و سروشت ئه‌نجام نادات، چونكه‌ تێروانینى ئیسلامى جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ كه‌ سروشت به‌خششى خوایه‌ و ئاماده‌كراوه‌ بۆ ئه‌وه‌ى مرۆڤ تیایدا به‌ باشترین شێوه‌ بژیێت نه‌وه‌ك رووبه‌رووبونه‌وه‌ و ململانێى له‌گه‌ڵ ئه‌نجام بدات. ئینجا باس له‌ قه‌یرانى ئیدراكى زاتى لاى تاكى مسوڵمان ده‌كات و پێى وایه‌ كه‌ ئه‌و قه‌یرانه‌ كاتییه‌، هه‌رچه‌نده‌ شكستى دامه‌زراوه‌یی سیاسیی هه‌ستى تێكشكان لاى تاكى مسوڵمان دروست كردووه‌، به‌ڵام هه‌رگیز نه‌گه‌یشتۆته‌ ئه‌و ئاسته‌ى كه‌ هه‌ستى خۆبه‌كه‌مزانى هه‌میشه‌یی لا دروست بكات یان هه‌ستى مرۆڤى پله‌ دووى لا بڕوێنێت، هه‌ر بۆیه‌ ژیانه‌وه‌ى ئیسلامى ژیانه‌وه‌ى ئیدراكى زاتییه‌ له‌ دواى ئه‌و شڵه‌ژانه‌ى كه‌ دروست بووه‌ له‌ ئه‌نجامى باڵاده‌ستى مادییه‌تى شارستانیه‌تى رۆژئاوا له‌ سه‌رده‌مى نوێدا.

له‌ به‌شێكى ترى ئه‌م به‌شه‌دا باس له‌ پرۆژه‌ى په‌یمانگاى جیهانى فیكرى ئیسلامى ده‌كات بۆ جێگره‌وه‌ى ژیاریی و به‌ به‌رزى ده‌نرخێنێت، تایبه‌ت هه‌ماهه‌نگكردنى نێوان سه‌رچاوه‌ مه‌عریفییه‌كان و رزگاركردنى مرۆڤى هاوچه‌رخ له‌ دووفاقیی و تاك روانگه‌یی و ده‌ستگرتنى بۆ هه‌ماهه‌نگ كردن و تێكهه‌ڵكێشى له‌ نێوان زانسته‌ ئه‌زموونیه‌كان و مه‌عاریفه‌كانى وه‌حى. دواتر باسى به‌هاناسى و بنه‌ما سه‌ره‌كییه‌كانى ره‌وشت ده‌كات.
سه‌باره‌ت به‌ فره‌كلتوورى ده‌نووسێت: نه‌ریتى رۆژئاوایی دان به‌ پلورالیزمدا نانێت مه‌گه‌ر له‌ چوارچێوه‌ى نموونه‌ شارستانیه‌ته‌ ماددیه‌كه‌ى خۆى بێت، قه‌تڵ و عامكردنى بۆسنه‌یه‌كانیش له‌ نه‌وه‌ده‌كانى سه‌ده‌ى رابردوو و به‌به‌رچاوى هه‌موو ئه‌وروپا و رۆژئاوا و له‌ جه‌رگه‌ى ئه‌وروپا باشترین و دیارترین سه‌لێمێنه‌رى ئه‌و ڕاستییه‌ن. سه‌باره‌ت به‌ ئه‌گه‌رى هاتنه‌وه‌ پێشى مسوڵمانان بۆ پێشه‌نگایه‌تى ژیارستانى ده‌نووسێت:  "ژیانه‌وه‌ى هه‌تاهه‌تایی و داڕووخانى هه‌تاهه‌تایی له‌ مێژوودا نییه‌، كه‌واته‌ له‌ توانای مسوڵمانه‌كاندا هه‌یه‌ كه‌ جارێكى تر پێگه‌ى خۆیان وه‌ك شارستانیه‌تییه‌كى كاریگه‌ر بگێڕنه‌وه‌، به‌مه‌رجێك سیستمى به‌هاكانیان ئه‌كتیڤ بكه‌ن، به‌شێوه‌یه‌كى گونجاو له‌ بواره‌ ئابووریی و كۆمه‌لایه‌تییه‌كاندا".

به‌شى شه‌شه‌م: قه‌یرانى بیر و دامه‌زراوه‌كان له‌ ئوممه‌تى ئیسلامییدا.

ته‌واوى ئه‌م به‌شه‌ ته‌رخان ده‌كات بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌ى پرسیارێكى جه‌وهه‌رى ئه‌میش: ئایا ده‌كرێ سه‌نته‌رێكى شارستانێتى نوێ بنیات بنرێت؟. به‌ر له‌ چوونه‌ ناو كرۆكى بابه‌ته‌كه‌ ئاورێك له‌ مێژووى شارستانییه‌تى ئیسلامى ده‌داته‌وه‌ و باسى گواستنه‌وه‌ى ناوه‌ندى شارستانییه‌ت ده‌كات له‌ مێژووى ئیسلامدا، هه‌ر له‌ مه‌دینه‌وه‌ بۆ دیمه‌شق و له‌وێشه‌وه‌ بۆ به‌غداد و دواتر بۆ قاهیره‌ و ئینجا بۆ ئه‌سته‌مبۆڵ، هه‌روه‌ك ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ش ده‌كات كه‌ پرۆسه‌ى گواستنه‌وه‌كه‌ بێ كێشه‌ و قه‌یران نه‌بووه‌. هه‌روه‌ك ده‌ستیش له‌ سه‌ر چه‌ند ده‌ردێكى كوشنده‌ى ئه‌مرۆى جیهانى ئیسلامى داده‌نێت دیارترینیان هه‌ردوو قه‌یرانى فیكریی و قه‌یرانى ئابوورى.
له‌ كۆتاییدا باس له‌وه‌ ده‌كات بیرۆكه‌ى هه‌ڵسانه‌وه‌ى جیهانى ئیسلامى یه‌كگرتوو ماناى ئه‌وه‌نییه‌ كه‌ سنورى نێوان وڵاتانى جیهانى ئیسلامى هه‌ڵبگیرێت، یان وڵاتێك بخرێته‌ سه‌ر وڵاتێكى تر، چونكه‌ كارێكى له‌م چه‌شنه‌ جگه‌ له‌ هێنانه‌دى ئامانجى زلهێزانى وڵاتانى رۆژئاوا شتێكى تر به‌رهه‌م نایه‌نێت، جه‌نگى یه‌كه‌مى كه‌نداویش دیارترین و جوانترین نموونه‌ى سه‌لمێنه‌رى ئه‌و راستییه‌یه‌.

به‌شى حه‌وته‌م: ئیسلام و سیستمى نوێى جیهانى

له‌م به‌شه‌دا چه‌ند بڕگه‌یه‌ك روونده‌كاته‌وه‌، گرنگترینیان: سیستمى نوێى جیهانى گوتارى پاساوى قه‌یرانه‌كه‌، له‌م بڕگه‌یه‌دا باس له‌ قۆناغه‌كانى گه‌شه‌سه‌ندنى ژیارستانى رۆژئاوا ده‌كات و تیشكێك ده‌خاته‌ سه‌ر په‌ره‌دان به‌ ده‌وڵه‌تى نه‌ته‌وه‌ى و دواتر قه‌یرانه‌كانى بلۆكى رۆژهه‌ڵات و شكستى سۆشیالیستى، دواتریش قه‌یرانى به‌ها باڵاكان و فه‌رامۆشكردنى رۆحانییه‌ت و سه‌پاندنى باڵاده‌ست و به‌هێزه‌كان، ئینجا ئاماژه‌ بۆ سه‌پاندنى هه‌ژموونى خاوه‌ن هێزان ده‌كات و ده‌ڵێت ته‌نانه‌ت نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كانیش نه‌یتوانیوه‌ هیچ كام له‌و بڕیارانه‌ جێبه‌جێبكات كه‌ پێویستى به‌ سه‌پاندنى هێز هه‌بوبێت له‌ سه‌رده‌مى شه‌رى ساردى نێوان هه‌ردوو بلۆكى رۆژهه‌ڵات و رۆژئاوادا، چونكه‌ هه‌میشه‌ هێز كۆنترۆڵى سیاسه‌تى نێوده‌وڵه‌تى كردووه‌ نه‌شتێكى تر. له‌ بڕگه‌ى دووه‌مدا باس له‌: سیستمى نوێى جیهانیی و جیهانى ئیسلامیی باگراوندى به‌ره‌نگاربونه‌وه‌ ده‌كات، له‌م بڕگه‌یه‌دا باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ رۆژئاوا ده‌یه‌وێت له‌ رێگه‌ى وێناكردنى جیهانى ئیسلامى به‌ دوژمنێكى سینه‌مایی تۆقێنه‌ر ئامانجه‌كانى به‌سه‌ر جیهان بسه‌پێنێت، له‌وه‌ته‌ى باڵاده‌ستبوونى ئه‌مریكا تا ئێستا كار بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات ئیمپراتۆریه‌تێكى ستالینى بچوككراوه‌ دروست بكات. برگه‌ى سێیه‌میش ته‌رخان ده‌كات بۆ قسه‌كردن له‌سه‌ر (به‌رنامه‌یه‌كى نوێ بۆ كارى سیاسیی له‌ جیهانى ئیسلامییدا: به‌ره‌ و سیستمێكى جیهانیی ئه‌ڵته‌رناتیڤ) .

به‌شى هه‌شته‌م: چه‌ند كۆتا سه‌رنجێك. له‌م به‌شه‌دا پوخته‌ى توێژینه‌وه‌كانى به‌ شێوه‌یه‌كى خاڵبه‌ندى كورت ده‌كاته‌وه‌ و مه‌له‌فى په‌رتووكه‌كه‌ داده‌خات.

دوا سه‌رنج:
ماوه‌ته‌وه‌ بڵێین، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ى ئه‌م په‌رتووكه‌ به‌ كوردى ده‌ستى سێیه‌مه‌ كه‌ به‌ خوێنه‌رى كورد گه‌یشتووه‌، چونكه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا به‌ ئینگلیزى نوسراوه‌ و دواتر كراوه‌ته‌ عه‌ره‌بى و ئینجا بۆ كوردى، به‌ڵام تا بڵێى شاكارێكى جوانه‌ له‌ بوارى هزرى ئیسلامى و جیهانبینییه‌كه‌ى و په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان،  چونكه‌ بیرمه‌ند و ئه‌كادیمى و سیاسه‌تمه‌دارێكى به‌توانا نووسیوویه‌تى و بیرمه‌ندێكى تر وه‌ریگێراوه‌ بۆ عه‌ره‌بى و له‌سه‌رده‌ستى سیاسه‌تمه‌دار و بیرمه‌ندێكى كوردیش ته‌رجه‌مه‌ كراوه‌، بۆیه‌ هه‌ركه‌س گرنگى به‌ بوارى هزر و سیاسه‌ت و په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان بدات پێویسته‌ لێى به‌هره‌مه‌ند بێت و له‌م كانیاوه‌ زوڵاڵه‌ قومێك ئاو هه‌ڵمیسێت.
 
 
 
  
Copyright ©, All Right Reserved.